Chuyển đổi số không chỉ là một xu thế công nghệ mà đang trở thành bước chuyển mang tính cấu trúc của quản trị quốc gia trong thế kỷ XXI. Khi dữ liệu trở thành nguồn tài nguyên chiến lược và các nền tảng số trở thành hạ tầng của hoạt động quản lý, phương thức vận hành của bộ máy nhà nước cũng đang thay đổi sâu sắc. Từ mô hình chính phủ điện tử chủ yếu tập trung vào số hóa quy trình hành chính, nhiều quốc gia đã chuyển sang xây dựng chính phủ số và tiến tới quản trị quốc gia số, trong đó dữ liệu, công nghệ và sự tham gia của người dân tạo thành hệ sinh thái quản trị mới. Trong tiến trình đó, Việt Nam đang từng bước thúc đẩy chuyển đổi số trong quản trị nhà nước, coi đây là động lực quan trọng để đổi mới phương thức điều hành, nâng cao hiệu lực quản lý và hướng tới một nền hành chính hiện đại, minh bạch và phục vụ.
Bối cảnh chuyển đổi số và yêu cầu đổi mới quản trị quốc gia
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tạo ra những biến đổi sâu sắc trong cấu trúc kinh tế – xã hội cũng như phương thức vận hành của bộ máy nhà nước. Sự phát triển nhanh chóng của các công nghệ số như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và Internet vạn vật không chỉ thay đổi mô hình sản xuất và kinh doanh mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản trị quốc gia.
Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia trên thế giới đã đẩy mạnh xây dựng chính phủ số và nền quản trị dựa trên dữ liệu. Các nền tảng số được sử dụng để nâng cao hiệu quả quản lý, tăng cường tính minh bạch và cải thiện chất lượng dịch vụ công. Những quốc gia đi đầu trong chuyển đổi số đã chứng minh rằng việc khai thác hiệu quả dữ liệu và công nghệ có thể giúp nâng cao năng lực quản trị và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội.
Đối với Việt Nam, chuyển đổi số trong quản trị nhà nước không chỉ là yêu cầu của quá trình hội nhập quốc tế mà còn là động lực quan trọng thúc đẩy cải cách hành chính và xây dựng nền hành chính hiện đại. Các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước đã xác định rõ vai trò của chuyển đổi số trong việc nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp trong quá trình tiếp cận dịch vụ công.
Trong tiến trình đó, chuyển đổi số không chỉ là việc ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động quản lý mà là sự chuyển đổi toàn diện về tư duy quản trị, từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang mô hình quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu và nền tảng số.
Từ chính phủ điện tử đến quản trị quốc gia số
Sự phát triển của quản trị nhà nước trong thời đại số có thể được nhìn nhận qua một tiến trình chuyển đổi gồm ba giai đoạn cơ bản.
Trước hết là chính phủ điện tử, trong đó công nghệ thông tin được sử dụng để tin học hóa các quy trình quản lý và cung cấp dịch vụ công trực tuyến. Mục tiêu của giai đoạn này là nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan nhà nước và giảm bớt thủ tục hành chính cho người dân và doanh nghiệp.
Tiếp theo là chính phủ số, khi công nghệ trở thành nền tảng vận hành của bộ máy nhà nước. Trong mô hình này, dữ liệu được kết nối và chia sẻ giữa các cơ quan, nhiều quy trình hành chính được thực hiện hoàn toàn trên môi trường số.
Cấp độ phát triển cao hơn là quản trị quốc gia số, trong đó dữ liệu và công nghệ được sử dụng để hỗ trợ việc hoạch định chính sách và điều hành xã hội. Nhà nước, doanh nghiệp và người dân cùng tham gia vào hệ sinh thái số, tạo ra một mô hình quản trị mở, linh hoạt và hiệu quả hơn.
Sự chuyển đổi này phản ánh một thay đổi căn bản trong tư duy quản trị: từ quản lý hành chính truyền thống sang quản trị thông minh dựa trên dữ liệu và nền tảng công nghệ.
Dữ liệu – nền tảng của quản trị nhà nước hiện đại
Trong kỷ nguyên số, dữ liệu được xem là một nguồn tài nguyên quan trọng của quốc gia. Khả năng thu thập, quản lý và khai thác dữ liệu có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia.
Đối với quản trị nhà nước, dữ liệu có thể hỗ trợ việc phân tích xu hướng phát triển kinh tế – xã hội, giúp các cơ quan quản lý đưa ra những quyết định chính sách chính xác và kịp thời. Khi các hệ thống dữ liệu được kết nối và chia sẻ, hoạt động quản lý nhà nước cũng trở nên minh bạch hơn và có khả năng dự báo tốt hơn.
Ở Việt Nam, nhiều cơ sở dữ liệu quốc gia quan trọng đã được xây dựng và đưa vào vận hành như cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, cơ sở dữ liệu đăng ký doanh nghiệp, cơ sở dữ liệu bảo hiểm và cơ sở dữ liệu đất đai. Những hệ thống dữ liệu này đang từng bước hình thành hạ tầng dữ liệu quốc gia, tạo nền tảng cho sự phát triển của chính phủ số và kinh tế số.
Việc khai thác hiệu quả dữ liệu không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển các dịch vụ công thân thiện với người dân.
Chuyển đổi từ quản lý hành chính sang quản trị dựa trên dữ liệu
Từ góc độ khoa học quản trị, chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản logic vận hành của bộ máy nhà nước. Nếu trong mô hình quản lý truyền thống, hoạt động quản lý chủ yếu dựa trên hệ thống mệnh lệnh hành chính và quy trình giấy tờ, thì trong mô hình quản trị số, dữ liệu và nền tảng công nghệ trở thành công cụ quan trọng hỗ trợ việc ra quyết định.
Điều này dẫn tới sự dịch chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị dựa trên dữ liệu (data-driven governance). Trong mô hình này, các quyết định quản lý không chỉ dựa trên kinh nghiệm hay thông tin rời rạc mà được hỗ trợ bởi hệ thống dữ liệu lớn và các công cụ phân tích số.
Nhờ đó, nhà nước có thể dự báo tốt hơn các xu hướng phát triển kinh tế – xã hội, nâng cao tính minh bạch trong hoạt động công quyền và cải thiện hiệu quả cung cấp dịch vụ công.
Ở góc độ rộng hơn, chuyển đổi số cũng đang làm thay đổi mối quan hệ giữa nhà nước và xã hội. Nếu trước đây người dân chủ yếu đóng vai trò là đối tượng quản lý, thì trong hệ sinh thái quản trị số, người dân và doanh nghiệp trở thành những chủ thể tham gia vào quá trình quản trị, thông qua các nền tảng số và các kênh tương tác trực tuyến với chính quyền.
Thực tiễn chuyển đổi số từ cơ sở
Một trong những đặc điểm đáng chú ý của tiến trình chuyển đổi số ở Việt Nam là sự lan tỏa mạnh mẽ từ cấp cơ sở – nơi trực tiếp giải quyết công việc của người dân và doanh nghiệp.
Trong những năm gần đây, nhiều địa phương đã triển khai các mô hình chính quyền điện tử và chính quyền số gắn với cải cách hành chính. Các trung tâm phục vụ hành chính công, hệ thống một cửa điện tử và cổng dịch vụ công trực tuyến đã góp phần rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục hành chính và nâng cao tính minh bạch trong hoạt động công vụ.
Ở nhiều địa phương, người dân có thể thực hiện các thủ tục hành chính trực tuyến mà không cần phải đến trực tiếp cơ quan nhà nước. Việc sử dụng định danh điện tử và dữ liệu dân cư cũng giúp giảm bớt nhiều loại giấy tờ trung gian, tạo thuận lợi cho người dân trong quá trình giao dịch với cơ quan hành chính.
Ở cấp xã, phường – nơi gần dân nhất – chuyển đổi số đang từng bước thay đổi cách thức quản lý truyền thống. Hồ sơ hành chính được số hóa, văn bản được trao đổi trên môi trường điện tử và nhiều thủ tục được giải quyết trực tuyến.
Thực tiễn triển khai ở cơ sở cho thấy rằng chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện của công nghệ mà còn là sự thay đổi trong tư duy quản lý và phương thức phục vụ của bộ máy hành chính.
Chuyển đổi số đang mở ra một bước chuyển quan trọng trong phương thức quản trị quốc gia. Từ chính phủ điện tử đến quản trị quốc gia số không chỉ là sự thay đổi về công nghệ mà còn là sự chuyển đổi căn bản về tư duy quản lý.
Trong tiến trình đó, dữ liệu, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang trở thành nền tảng của một nền quản trị hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn. Đối với Việt Nam, thúc đẩy chuyển đổi số trong quản trị nhà nước không chỉ là yêu cầu của quá trình phát triển mà còn là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý và xây dựng một nền hành chính phục vụ trong kỷ nguyên số./.
ThS. Nguyễn Văn Thủy
Học viện Hành chính và Quản trị công
Một số kết quả chuyển đổi số quốc gia của Việt Nam
100% bộ, ngành và địa phương đã triển khai Cổng dịch vụ công trực tuyến.
Hơn 4.500 dịch vụ công trực tuyến mức độ 4 được cung cấp trên phạm vi toàn quốc. Trên 70% hồ sơ công việc tại nhiều bộ, ngành và địa phương được xử lý trên môi trường điện tử. Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư đã kết nối với hàng chục bộ, ngành và địa phương. Hệ thống định danh và xác thực điện tử (VNeID) đã được triển khai rộng rãi phục vụ người dân.
Nguồn: Bộ KH&CN; Văn phòng Chính phủ
