Gạo đỏ Rama - Sản phẩm OCOP tiêu biểu trên quê hương Trà Liên
Từ sản vật địa phương đến giá trị hàng hóa
Mỗi địa phương đều có những lợi thế riêng được hình thành từ điều kiện tự nhiên, tập quán sản xuất và vốn văn hóa cộng đồng. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để những lợi thế ấy vượt khỏi phạm vi tự cung tự cấp, trở thành nguồn lực tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn. Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) mở ra một hướng tiếp cận như vậy: phát triển kinh tế dựa trên nội lực, lấy cộng đồng làm chủ thể và lấy chất lượng sản phẩm làm nền tảng.
Tại xã Trà Liên, TP Đà Nẵng, hành trình phát triển OCOP đang từng bước chuyển những sản vật gắn bó với đời sống địa phương thành các sản phẩm có nhận diện, tiêu chuẩn và khả năng tiếp cận thị trường rộng hơn. Theo báo cáo của UBND xã về kết quả thực hiện Chương trình OCOP giai đoạn 2021-2025, địa phương có 5 sản phẩm được công nhận đạt 3 sao, gồm dầu phộng Trà Đông, vòng tay phong thủy Huỳnh Đàn, gạo đỏ Ra Ma, Muối Nàng Rây và trà túi lọc khổ qua rừng hương quế. Trong đó, ba sản phẩm được công nhận trong giai đoạn 2021-2025 là gạo đỏ Ra Ma, Muối Nàng Rây và trà túi lọc khổ qua rừng hương quế.
Điểm đáng chú ý là danh mục sản phẩm không chỉ phản ánh thế mạnh về nông nghiệp mà còn cho thấy khả năng đa dạng hóa sinh kế, kết hợp nguyên liệu bản địa với hoạt động chế biến và phát triển sản phẩm đặc trưng. Đây chính là nền tảng để Trà Liên từng bước hình thành những giá trị kinh tế khác biệt, thay vì cạnh tranh đơn thuần bằng sản lượng hay giá bán.
Thực tiễn triển khai OCOP tại địa phương cũng cho thấy sự thay đổi trong tư duy sản xuất. Trước khi tham gia chương trình, một số cơ sở chưa chú trọng đầy đủ đến bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc, kiểm nghiệm chất lượng và tiếp cận thị trường. Khi tham gia OCOP, các chủ thể từng bước hoàn thiện quy trình, nâng cao chất lượng, cải tiến mẫu mã và quan tâm hơn đến hoạt động quảng bá, xúc tiến thương mại. Một số sản phẩm đã được giới thiệu tại hội chợ, phân phối qua đại lý, khách sạn, nhà hàng và các kênh bán hàng trực tuyến.
Như vậy, giá trị cốt lõi của OCOP không chỉ nằm ở chứng nhận phân hạng, mà còn ở quá trình thay đổi phương thức tổ chức sản xuất, từ làm ra sản phẩm theo kinh nghiệm sang phát triển hàng hóa có tiêu chuẩn, thương hiệu và định hướng thị trường.
Muối Nàng Ray- Sản phẩm OCOP mang dấu ấn văn hóa sâu đậm tại Trà Liên
Muối Nàng Rây - khi câu chuyện văn hóa trở thành giá trị sản phẩm
Trong các sản phẩm OCOP của Trà Liên, Muối Nàng Rây là trường hợp được chú ý bởi sự kết hợp giữa sản vật địa phương và câu chuyện văn hóa dân gian. Theo sự tích được lưu truyền về sản phẩm, Nàng Rây là cô gái miền sơn cước có mối tình sâu nặng với chàng trai miền xuôi làm nghề buôn muối. Chiến tranh chia cắt khiến đôi lứa không thể đoàn tụ. Sau khi nàng qua đời, bên dòng suối nơi hai người từng gặp gỡ xuất hiện một loài cây dại có hoa trắng, tỏa hương thơm. Người dân lấy lá cây giã với muối, tạo nên thứ muối có mùi hương đặc trưng và đặt tên là Muối Nàng Rây để hồi nhớ mối tình thủy chung nhưng dang dở.
Vượt ra ngoài ý nghĩa của một câu chuyện tình, sự tích Nàng Rây gợi mở cách nhìn về tài nguyên văn hóa trong phát triển kinh tế địa phương. Một sản phẩm có thể được nhận biết bằng thành phần, hương vị và công dụng, nhưng cũng có thể tạo dấu ấn bằng câu chuyện về nguồn gốc, con người và không gian văn hóa đã làm nên nó. Khi được kể một cách chân thực, nhất quán và có chiều sâu, câu chuyện ấy góp phần giúp sản phẩm trở nên khác biệt giữa thị trường ngày càng nhiều lựa chọn.
Tuy nhiên, câu chuyện hay mới chỉ là điều kiện khởi đầu. Để Muối Nàng Rây phát triển bền vững, cần đặt giá trị văn hóa trong mối quan hệ chặt chẽ với chất lượng thực tế. Nguồn nguyên liệu, quy trình chế biến, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, tính ổn định của hương vị, bao bì và khả năng truy xuất nguồn gốc phải được bảo đảm. Đồng thời, việc giới thiệu sự tích cần tôn trọng cách kể được cộng đồng lưu truyền, tránh biến di sản dân gian thành yếu tố quảng cáo đơn thuần.
Nếu được tổ chức tốt, Muối Nàng Rây có thể trở thành ví dụ tiêu biểu cho hướng phát triển sản phẩm OCOP dựa trên sự kết hợp giữa tài nguyên tự nhiên, tri thức bản địa và giá trị văn hóa. Đây cũng là cách tạo thêm giá trị gia tăng mà không phải đánh đổi bản sắc địa phương.
Sản phẩm OCOP của Trà Liên hiện diện ở các Hội chợ vùng miền
Từ chứng nhận OCOP đến chuỗi giá trị bền vững
Những kết quả bước đầu tạo tiền đề quan trọng, song phát triển OCOP tại Trà Liên vẫn đối mặt với không ít thách thức. Báo cáo của UBND xã chỉ ra rằng phần lớn chủ thể là hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và hộ sản xuất; quy mô còn hạn chế, năng lực quản trị, ứng dụng công nghệ, marketing và xúc tiến thương mại chưa đồng đều. Thị trường tiêu thụ của nhiều sản phẩm vẫn chủ yếu trong phạm vi địa phương và khu vực lân cận. Một số chủ thể chưa thực sự chủ động duy trì, phát triển sản phẩm sau khi được công nhận.
Những hạn chế này cho thấy không thể xem OCOP là một cuộc vận động chỉ nhằm hoàn thiện hồ sơ và đạt chứng nhận. Sao OCOP là sự ghi nhận theo bộ tiêu chí tại một thời điểm; sức sống của sản phẩm lại được quyết định bởi chất lượng ổn định, niềm tin của người tiêu dùng, năng lực cạnh tranh và khả năng tạo thu nhập lâu dài cho người sản xuất.
Trong giai đoạn 2026-2030, Trà Liên cần ưu tiên củng cố các sản phẩm đã có, hỗ trợ đánh giá lại những sản phẩm đủ điều kiện, đồng thời lựa chọn sản phẩm tiềm năng để đầu tư có trọng điểm. Việc mở rộng vùng nguyên liệu phải gắn với khả năng tiêu thụ, tránh phát triển sản xuất theo phong trào. Các hợp tác xã cần được hỗ trợ nâng cao năng lực quản trị, liên kết hộ sản xuất, chuẩn hóa quy trình và tổ chức chuỗi cung ứng ổn định.
Sản phẩm OCOP Trà Khổ qua Rừng Hương quế
Cùng với đó, xúc tiến thương mại cần chuyển từ cách làm chủ yếu dựa vào hội chợ, trưng bày sang tiếp cận thị trường có mục tiêu. Mỗi sản phẩm cần xác định rõ nhóm khách hàng, lợi thế cạnh tranh, mức giá, kênh phân phối và thông điệp thương hiệu. Các nền tảng số có thể hỗ trợ quảng bá, bán hàng và truy xuất nguồn gốc, nhưng chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng năng lực vận hành, dịch vụ khách hàng và chất lượng sản phẩm thực chất.
Đối với những sản phẩm mang dấu ấn văn hóa như Muối Nàng Rây, có thể nghiên cứu kết hợp quảng bá sản phẩm với giới thiệu câu chuyện địa phương, trải nghiệm văn hóa và du lịch cộng đồng khi điều kiện thực tế cho phép. Cách tiếp cận này không chỉ mở rộng cơ hội tiêu thụ mà còn góp phần đưa giá trị văn hóa vào đời sống kinh tế, tạo thêm động lực gìn giữ những tri thức được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Về phía chính quyền, hỗ trợ OCOP cần tập trung vào những điểm nghẽn mà từng chủ thể khó tự giải quyết, từ tư vấn tiêu chuẩn chất lượng, thiết kế bao bì, phát triển thương hiệu đến kết nối hệ thống phân phối. Chính sách hỗ trợ nên gắn với trách nhiệm duy trì chất lượng, khả năng huy động nguồn lực của chủ thể và kết quả thị trường, qua đó khuyến khích tinh thần chủ động thay vì tâm lý trông chờ.
Phát triển OCOP, xét đến cùng, là quá trình tổ chức lại nguồn lực nông thôn theo hướng tạo ra giá trị cao hơn từ những gì địa phương vốn có. Với Trà Liên, mỗi sản phẩm không chỉ mang theo giá trị sử dụng mà còn có thể trở thành đại diện cho tri thức, bản sắc và khát vọng vươn lên của cộng đồng.
Từ hạt gạo đỏ Ra Ma đến Muối Nàng Rây, hướng đi phía trước không đơn thuần là làm ra thêm nhiều sản phẩm được công nhận, mà là xây dựng những thương hiệu có sức sống trên thị trường, bảo đảm sinh kế cho người dân và gìn giữ căn cốt văn hóa địa phương. Khi chất lượng trở thành nền tảng, văn hóa trở thành bản sắc và thị trường trở thành thước đo, OCOP mới thực sự phát huy vai trò là động lực phát triển kinh tế nông thôn bền vững của Trà Liên.
Võ Duy Lân - Ngô Văn Tuyên
