18/11/2026 lúc 01:47 (GMT+7)
Breaking News

Tạo nền tảng để Việt Nam tiến tới tự chủ công nghệ bán dẫn

Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu, bán dẫn không đơn thuần là ngành sản xuất linh kiện điện tử mà còn là nền tảng quyết định năng lực tự chủ của nền kinh tế số. Việt Nam đang đứng trước cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn quốc tế, song để chuyển từ lợi thế về thị trường, nhân lực và thu hút đầu tư sang năng lực làm chủ công nghệ, cần giải quyết đồng bộ những điểm nghẽn về hạ tầng nghiên cứu, nhân lực chất lượng cao và cơ chế đầu tư cho khoa học, công nghệ.

Bán dẫn - nền tảng của năng lực tự chủ công nghệ

Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây, Internet vạn vật (IoT), mạng viễn thông thế hệ mới và các công nghệ chiến lược đang đưa ngành công nghiệp bán dẫn trở thành một trong những lĩnh vực có ý nghĩa đặc biệt đối với năng lực cạnh tranh quốc gia. Đằng sau mỗi trung tâm dữ liệu, hệ thống viễn thông thông minh, phương tiện tự hành hay thiết bị công nghệ cao đều có sự hiện diện của các vi mạch bán dẫn. Đây chính là bộ phận cấu thành nền tảng vật lý cho tiến trình số hóa và đổi mới sáng tạo.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu liên tục tái cấu trúc, quyền tiếp cận và khả năng phát triển công nghệ bán dẫn ngày càng gắn chặt với an ninh kinh tế, an ninh công nghệ và sức chống chịu của mỗi quốc gia. Một nền kinh tế có thể phát triển nhanh các ứng dụng số, nhưng nếu phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nguồn chip, thiết bị và công nghệ lõi từ bên ngoài thì dư địa tự chủ vẫn còn hạn chế. Vì vậy, phát triển công nghiệp bán dẫn không chỉ là lựa chọn về kinh tế mà còn là yêu cầu chiến lược trong xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ và có khả năng thích ứng trước những biến động quốc tế.

Theo thông tin tại hội thảo khoa học về mô hình chiến lược xây dựng năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D), tham gia chuỗi giá trị toàn cầu cho công nghiệp bán dẫn Việt Nam ngày 17/11/2026, quy mô thị trường bán dẫn thế giới đang tăng trưởng nhanh. Đáng chú ý, bán dẫn ngày càng giữ vai trò nền tảng đối với nhiều lĩnh vực công nghệ chiến lược. Điều đó mở ra cơ hội cho những quốc gia có tầm nhìn dài hạn, biết lựa chọn đúng phân khúc và xây dựng được năng lực nghiên cứu, thiết kế, phát triển sản phẩm.

Với Việt Nam, đây là thời điểm cần chuyển mạnh từ tư duy tham gia chuỗi cung ứng sang từng bước làm chủ những công đoạn có giá trị gia tăng cao. Những bước tiến trong thiết kế vi mạch, phát triển chip phục vụ viễn thông, IoT và các ứng dụng chuyên dụng của một số doanh nghiệp công nghệ trong nước cho thấy chúng ta đã có những nền tảng ban đầu. Tuy nhiên, khoảng cách giữa việc tham gia một số công đoạn và khả năng làm chủ công nghệ lõi vẫn còn đáng kể.

Nhận diện đúng những điểm nghẽn để tạo đột phá

Muốn phát triển ngành bán dẫn một cách thực chất, trước hết cần nhìn thẳng vào những hạn chế mang tính cấu trúc. Tại hội thảo ngày 17/11, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định đã chỉ ra ba điểm nghẽn chủ yếu đang cản trở quá trình nghiên cứu, phát triển công nghệ bán dẫn trong nước: chi phí đầu tư hạ tầng R&D lớn; thiếu nhân lực tinh hoa; cơ chế tài chính cho nghiên cứu công nghệ lõi chưa đủ linh hoạt. Đây không phải những khó khăn riêng lẻ mà có mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại và tạo thành rào cản đối với toàn bộ hệ sinh thái bán dẫn.

Trước hết là bài toán hạ tầng nghiên cứu và sản xuất thử nghiệm. Đặc thù của ngành bán dẫn đòi hỏi hệ thống phòng sạch, thiết bị đo kiểm chính xác, máy chủ hiệu năng cao, phần mềm thiết kế vi mạch chuyên dụng và khả năng tiếp cận các cơ sở chế tạo thử nghiệm. Đây đều là những hạng mục có chi phí đầu tư lớn, yêu cầu kỹ thuật cao và liên tục phải nâng cấp theo tốc độ phát triển công nghệ. Nếu mỗi trường đại học, viện nghiên cứu hay doanh nghiệp đều phải tự đầu tư một hệ thống hoàn chỉnh thì nguồn lực xã hội sẽ bị phân tán, hiệu quả khai thác thấp và khó tạo ra những trung tâm nghiên cứu đủ sức cạnh tranh.

Điểm nghẽn thứ hai là nguồn nhân lực chất lượng cao. Việt Nam không thiếu người trẻ theo đuổi các ngành khoa học, công nghệ và kỹ thuật, nhưng ngành bán dẫn cần nhiều hơn những kỹ sư có kiến thức nền tảng. Điều quan trọng là đội ngũ có khả năng giải quyết các bài toán thiết kế phức tạp, làm chủ quy trình công nghệ, tối ưu kiến trúc vi mạch và đưa sản phẩm từ phòng thí nghiệm ra thị trường. Đặc biệt, lực lượng tổng công trình sư, kỹ sư trưởng và chuyên gia có kinh nghiệm thực tiễn qua nhiều chu kỳ nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm vẫn còn hạn chế.

Đào tạo nhân lực bán dẫn vì vậy không thể chỉ dừng ở mở rộng quy mô tuyển sinh hay xây dựng chương trình đào tạo trên giảng đường. Một kỹ sư muốn tham gia sâu vào ngành phải được tiếp cận thiết bị, phần mềm, quy trình thiết kế và môi trường nghiên cứu thực tế. Khoảng cách giữa kiến thức học thuật với yêu cầu sản xuất cần được thu hẹp thông qua các dự án hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp, chương trình thực tập chuyên sâu, phòng thí nghiệm dùng chung và cơ chế thu hút chuyên gia giỏi trong nước, quốc tế.

Điểm nghẽn thứ ba nằm ở cơ chế tài chính và quản lý hoạt động nghiên cứu. Bán dẫn là lĩnh vực có chu kỳ phát triển sản phẩm dài, chi phí thử nghiệm lớn và xác suất rủi ro cao. Một thiết kế chip có thể phải trải qua nhiều lần mô phỏng, chế tạo thử, đo kiểm và hiệu chỉnh mới đạt yêu cầu. Không phải mọi hướng nghiên cứu đều thành công ngay từ lần đầu tiên. Do đó, nếu áp dụng máy móc phương thức quản lý vốn, nghiệm thu và đánh giá kết quả như đối với những nhiệm vụ có đầu ra dễ dự báo, các tổ chức nghiên cứu sẽ có xu hướng chọn phương án an toàn, ngại đầu tư vào công nghệ khó.

Bài toán đặt ra là phải hình thành cơ chế chấp nhận rủi ro có kiểm soát, gắn trách nhiệm giải trình với quy trình nghiên cứu minh bạch, thay vì chỉ đánh giá hiệu quả bằng kết quả cuối cùng. Đây là điều kiện quan trọng để khuyến khích nhà khoa học, doanh nghiệp và các nhà đầu tư mạnh dạn tham gia những dự án công nghệ có tính đột phá.

Lựa chọn phân khúc phù hợp, tạo lợi thế cạnh tranh riêng

Trong cuộc cạnh tranh bán dẫn, Việt Nam không nhất thiết phải theo đuổi tất cả các công đoạn hay đối đầu trực tiếp với những trung tâm công nghệ hàng đầu thế giới ngay từ đầu. Một chiến lược hiệu quả cần xuất phát từ năng lực thực tế, lợi thế quốc gia, nhu cầu thị trường và khả năng huy động nguồn lực.

Định hướng được Bộ Khoa học và Công nghệ đề cập là tập trung vào các phân khúc có tiềm năng và phù hợp với điều kiện Việt Nam, như chip AI tại biên, chip IoT, chip công suất, bán dẫn hợp chất phục vụ năng lượng xanh và các dòng chip chuyên dụng cho thiết bị viễn thông 5G, 6G. Đây là những lĩnh vực có khả năng gắn kết trực tiếp với các nhu cầu phát triển trong nước, đồng thời mở ra cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc tế.

Lựa chọn phân khúc ngách không có nghĩa là thu hẹp tham vọng công nghệ. Ngược lại, đây là cách tiếp cận thực tế để tập trung nguồn lực, tích lũy tri thức và từng bước tạo dựng năng lực cạnh tranh. Thay vì đầu tư dàn trải, Việt Nam cần xác định một số sản phẩm, công nghệ ưu tiên để hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, doanh nghiệp dẫn dắt và hệ thống đối tác quốc tế phù hợp.

Một hướng đi quan trọng khác là tăng cường liên kết giữa nghiên cứu với ứng dụng. Các viện nghiên cứu, trường đại học cần trở thành nguồn cung tri thức, công nghệ và tài sản trí tuệ; doanh nghiệp đóng vai trò xác định nhu cầu, tổ chức phát triển sản phẩm và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Khi bài toán công nghệ xuất phát từ nhu cầu thực tế của thị trường, hoạt động R&D sẽ có đích đến rõ ràng hơn, hạn chế tình trạng nghiên cứu tách rời sản xuất.

Mô hình liên kết năm nhà gồm Nhà nước, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp, nhà đầu tư và ngân hàng cũng cần được thúc đẩy theo hướng thực chất. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách, đầu tư hạ tầng nền tảng và hỗ trợ những lĩnh vực có rủi ro cao; viện, trường cung cấp tri thức và nhân lực; doanh nghiệp tổ chức phát triển sản phẩm; các quỹ đầu tư và tổ chức tín dụng tham gia huy động, phân bổ nguồn vốn. Sự phối hợp này sẽ tạo nên chu trình từ nghiên cứu, thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ đến thương mại hóa.

Đầu tư hạ tầng dùng chung, lấy doanh nghiệp làm trung tâm

Một trong những giải pháp có ý nghĩa đột phá là chuyển từ cách thức đầu tư phân tán sang xây dựng hệ thống hạ tầng nghiên cứu dùng chung. Theo định hướng của Bộ Khoa học và Công nghệ, Trung tâm Quốc gia Hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn sẽ được đưa vào vận hành, cung cấp máy chủ hiệu năng cao, bản quyền phần mềm thiết kế điện tử EDA và hệ thống phòng thí nghiệm đo kiểm đạt tiêu chuẩn quốc tế. Các dịch vụ này được định hướng chia sẻ với chi phí ưu đãi cho viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trong nước.

Đây là hướng đi có ý nghĩa thiết thực, bởi phần mềm thiết kế, thiết bị đo kiểm và năng lực sản xuất thử nghiệm là những điều kiện quan trọng để biến ý tưởng nghiên cứu thành sản phẩm có khả năng ứng dụng. Khi được tiếp cận hạ tầng hiện đại với chi phí hợp lý, các nhóm nghiên cứu và doanh nghiệp khởi nghiệp sẽ có thêm cơ hội thử nghiệm công nghệ, rút ngắn thời gian phát triển sản phẩm và nâng cao chất lượng thiết kế.

Cùng với hạ tầng dùng chung, cần đổi mới phương thức đầu tư cho khoa học và công nghệ theo hướng đặt hàng từ nhu cầu thực tiễn. Doanh nghiệp phải được xác định là một chủ thể trung tâm trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thay vì chỉ là đơn vị tiếp nhận kết quả nghiên cứu. Những bài toán công nghệ do doanh nghiệp đặt ra cần trở thành cơ sở để viện nghiên cứu, trường đại học xây dựng chương trình R&D, qua đó hình thành mối liên kết hai chiều giữa cung tri thức và cầu công nghệ.

Đặc biệt, cơ chế tài chính cần được thiết kế phù hợp với đặc thù của ngành bán dẫn. Việc khoán đến sản phẩm cuối cùng, đồng thời có cơ chế miễn trừ trách nhiệm đối với những trường hợp nghiên cứu công nghệ lõi đã tuân thủ đúng quy trình nhưng không đạt kết quả do rủi ro khách quan, sẽ góp phần tạo môi trường thuận lợi cho sáng tạo. Đi cùng với đó là cơ chế đồng tài trợ từ các quỹ phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và các quỹ đầu tư mạo hiểm.

Về nhân lực, cần chuyển trọng tâm từ đào tạo đại trà sang đào tạo chuyên sâu, gắn với các dự án nghiên cứu và phát triển sản phẩm cụ thể. Việc thu hút chuyên gia người Việt Nam ở nước ngoài, các nhà khoa học có kinh nghiệm tại những trung tâm bán dẫn lớn tham gia dẫn dắt nhóm nghiên cứu trong nước cũng cần được coi là một giải pháp quan trọng. Không chỉ thu hút nhân lực về làm việc, Việt Nam còn cần xây dựng môi trường đủ sức giữ chân người tài, tạo điều kiện để họ phát huy năng lực và chuyển giao tri thức cho thế hệ kỹ sư kế cận.

Những định hướng này cũng cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển ngành công nghiệp bán dẫn quốc gia. Theo Thông báo số 156/TB-VPCP ngày 28/3/2026 về kết luận của Ban Chỉ đạo quốc gia phát triển ngành công nghiệp bán dẫn, Việt Nam đã có những nền tảng ban đầu với hơn 50 doanh nghiệp thiết kế chip, khoảng 7.000 kỹ sư và tổng vốn FDI trong lĩnh vực bán dẫn trên 14,2 tỷ USD. Việc khởi công xây dựng nhà máy chế tạo chip bán dẫn công nghệ cao đầu tiên tại Việt Nam vào tháng 1/2026 cũng đánh dấu bước tiến quan trọng trong nỗ lực phát triển năng lực sản xuất trong nước. Tuy nhiên, những kết quả này mới là tiền đề để tiếp tục nâng cao năng lực tự chủ công nghệ.

Từ tham gia chuỗi giá trị đến khát vọng làm chủ công nghệ

Phát triển công nghiệp bán dẫn là hành trình dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì, tầm nhìn chiến lược và khả năng phối hợp nguồn lực ở quy mô quốc gia. Không thể chỉ dựa vào ưu đãi đầu tư hay lợi thế về chi phí lao động để tạo dựng một ngành công nghiệp có hàm lượng tri thức và công nghệ cao. Điều quyết định là năng lực nghiên cứu, khả năng sáng tạo, trình độ nhân lực và sức mạnh của các doanh nghiệp công nghệ nội địa.

Vì vậy, Việt Nam cần có lộ trình rõ ràng theo từng giai đoạn. Trong 5 năm tới, trọng tâm nên là hình thành các năng lực R&D cốt lõi, phát triển đội ngũ chuyên gia dẫn dắt, xây dựng hạ tầng dùng chung và tạo ra những sản phẩm bán dẫn có khả năng thương mại hóa. Trong 10 năm tiếp theo, cần nâng cao tỷ lệ làm chủ thiết kế, công nghệ và tài sản trí tuệ, mở rộng sự hiện diện của doanh nghiệp Việt Nam ở những công đoạn có giá trị gia tăng cao. Xa hơn, mục tiêu 20 năm phải hướng tới xác lập vị thế vững chắc của Việt Nam trong một số phân khúc quan trọng của chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.

Để hiện thực hóa lộ trình này, chính sách phát triển bán dẫn cần bảo đảm tính ổn định, nhất quán và có khả năng dự báo dài hạn. Cần tăng cường phối hợp giữa Trung ương và địa phương trong quy hoạch hạ tầng công nghiệp, đào tạo nhân lực, phát triển các trung tâm nghiên cứu và thu hút đầu tư có chọn lọc. Hợp tác quốc tế cũng cần được mở rộng theo hướng thực chất hơn, không chỉ dừng ở thu hút vốn mà phải gắn với chuyển giao tri thức, đào tạo chuyên gia, hợp tác nghiên cứu và từng bước nâng cao năng lực công nghệ của doanh nghiệp trong nước.

Đặc biệt, cần nhìn nhận công nghiệp bán dẫn trong mối quan hệ hữu cơ với các lĩnh vực công nghệ chiến lược khác. Một hệ sinh thái bán dẫn phát triển sẽ tạo nền tảng cho AI, công nghiệp công nghệ số, viễn thông, tự động hóa, năng lượng thông minh và nhiều ngành kinh tế mới. Ngược lại, nhu cầu từ các lĩnh vực này cũng tạo thị trường và động lực để doanh nghiệp bán dẫn trong nước nghiên cứu, phát triển sản phẩm.

Hành trình làm chủ công nghệ bán dẫn vì thế không chỉ là câu chuyện của một ngành công nghiệp mà còn phản ánh năng lực đổi mới mô hình tăng trưởng và sức cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên số. Tháo gỡ những điểm nghẽn về hạ tầng, nhân lực và cơ chế tài chính chính là điều kiện để khơi thông nguồn lực xã hội, kết nối tri thức với thị trường và chuyển hóa tiềm năng thành năng lực công nghệ thực chất.

Từ vị thế một quốc gia đang từng bước tham gia chuỗi cung ứng, Việt Nam cần hướng tới vai trò chủ động hơn trong nghiên cứu, thiết kế, phát triển và thương mại hóa sản phẩm bán dẫn. Muốn vậy, phải kiên định với chiến lược đầu tư cho tri thức, công nghệ lõi và con người; đồng thời tạo dựng môi trường để doanh nghiệp Việt Nam đủ sức đảm nhận những bài toán công nghệ ngày càng phức tạp. Đó không chỉ là con đường nâng cao giá trị trong chuỗi sản xuất toàn cầu mà còn là nền tảng quan trọng để Việt Nam tiến tới tự chủ công nghệ, củng cố năng lực cạnh tranh quốc gia và khẳng định vị thế trong kỷ nguyên phát triển số.

Bùi Nam Giang