Già hóa dân số đang diễn ra nhanh trên thế giới và Việt Nam cũng không nằm ngoài quy luật đó. Khi tuổi thọ ngày càng được nâng cao, số lượng người cao tuổi không ngừng gia tăng, đặt ra cả cơ hội lẫn thách thức đối với quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Người cao tuổi không còn được nhìn nhận đơn thuần là nhóm đối tượng cần được chăm sóc, bảo trợ mà ngày càng khẳng định vai trò là nguồn lực quan trọng với bề dày kinh nghiệm, tri thức, uy tín và những đóng góp thiết thực cho gia đình, cộng đồng và xã hội.
Nhận thức rõ giá trị của lực lượng đặc biệt này, vừa qua tại Hội nghị biểu dương người cao tuổi tiêu biểu toàn quốc và Lễ kỷ niệm 85 năm Ngày truyền thống Người cao tuổi Việt Nam (6/6/1941 - 6/6/2026), lãnh đạo Chính phủ đã nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh tư duy từ chăm sóc người cao tuổi sang kết hợp hài hòa giữa “bảo vệ, chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi”. Đây không chỉ là sự thay đổi trong cách tiếp cận chính sách mà còn thể hiện quan điểm phát triển lấy con người làm trung tâm, hướng tới việc khai thác hiệu quả nguồn lực kinh nghiệm và trí tuệ của thế hệ đi trước, góp phần tạo động lực cho sự phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.
Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh hơn dự báo, người cao tuổi ngày càng khẳng định vị thế là một nguồn lực xã hội đặc biệt quan trọng. Nước ta hiện có khoảng hơn 14 triệu người cao tuổi và con số này được dự báo tiếp tục gia tăng mạnh trong những năm tới. Đây vừa là một bộ phận dân cư có quy mô lớn vừa là lực lượng sở hữu nguồn vốn tri thức, kinh nghiệm và uy tín xã hội được tích lũy qua nhiều năm lao động, cống hiến và gắn bó với sự phát triển của đất nước. Những trải nghiệm phong phú trong cuộc sống, trong công tác và sản xuất giúp người cao tuổi có khả năng chia sẻ những bài học thực tiễn quý báu, hỗ trợ thế hệ trẻ trong học tập, lao động và khởi nghiệp, đồng thời đóng góp những ý kiến giá trị cho quá trình quản lý, điều hành và phát triển cộng đồng.
Không chỉ là nguồn lực tri thức, người cao tuổi còn giữ vai trò là điểm tựa tinh thần quan trọng trong mỗi gia đình và xã hội. Với uy tín, sự từng trải và trách nhiệm của mình, họ góp phần gắn kết các thế hệ, vun đắp tình cảm gia đình và giữ gìn những giá trị văn hóa, đạo đức truyền thống. Người cao tuổi chính là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và hiện đại, giúp truyền lại cho thế hệ trẻ những giá trị tốt đẹp đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Chính sự gương mẫu trong lối sống, lời nói và hành động của người cao tuổi đã tạo nên sức lan tỏa tích cực, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong cộng đồng.
Bên cạnh đó, người cao tuổi còn là lực lượng quan trọng trong việc xây dựng xã hội học tập và thúc đẩy văn hóa học tập suốt đời. Nhiều người không ngừng cập nhật kiến thức, tiếp cận công nghệ mới và tích cực tham gia các hoạt động xã hội, qua đó khẳng định tinh thần học tập không giới hạn bởi tuổi tác. Sự chủ động học hỏi của người cao tuổi không chỉ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống của chính họ mà còn trở thành tấm gương khuyến khích các thế hệ khác không ngừng trau dồi tri thức, thích ứng với những yêu cầu ngày càng cao của xã hội hiện đại.
Dù đã bước qua tuổi lao động, hàng triệu người cao tuổi trên cả nước vẫn tiếp tục tham gia sản xuất, kinh doanh, tư vấn và hỗ trợ các hoạt động phát triển kinh tế. Với vốn kinh nghiệm tích lũy trong nhiều năm công tác, họ đóng góp tích cực vào việc nâng cao hiệu quả quản lý, tổ chức sản xuất và định hướng phát triển cho các doanh nghiệp, hợp tác xã cũng như cộng đồng dân cư. Sự tham gia của người cao tuổi không chỉ góp phần tạo ra giá trị kinh tế mà còn giúp truyền thụ kinh nghiệm nghề nghiệp, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thúc đẩy phát triển bền vững ở nhiều địa phương. Họ tích cực tham gia các cuộc vận động xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, bảo vệ môi trường và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Nhiều người cao tuổi còn trực tiếp tham gia sưu tầm, bảo tồn và truyền dạy các giá trị văn hóa truyền thống, góp phần gìn giữ bản sắc của từng vùng miền và cộng đồng dân cư. Thông qua những hoạt động đó, các giá trị lịch sử, văn hóa và truyền thống yêu nước được lan tỏa sâu rộng hơn trong đời sống xã hội.
Đặc biệt, người cao tuổi còn có những đóng góp quan trọng trong việc giữ gìn ổn định xã hội ở cơ sở. Với uy tín và sự tín nhiệm của cộng đồng, họ thường là những người đi đầu trong công tác hòa giải, tuyên truyền chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước và vận động nhân dân tham gia các phong trào thi đua yêu nước. Nhiều người cao tuổi tích cực tham gia công tác giám sát xã hội, bảo vệ an ninh trật tự và giải quyết những vấn đề phát sinh trong cộng đồng dân cư. Những đóng góp thầm lặng nhưng bền bỉ ấy đã góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, giữ vững ổn định chính trị - xã hội và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của đất nước.
Cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội và những tiến bộ vượt bậc của y học, người cao tuổi ngày nay đang có nhiều cơ hội hơn để tiếp tục cống hiến cho gia đình và xã hội. Sự gia tăng tuổi thọ trung bình cùng với chất lượng chăm sóc sức khỏe ngày càng được cải thiện đã giúp nhiều người tiếp tục tham gia lao động, hoạt động xã hội và phát huy năng lực của bản thân. Quá trình già hóa dân số cũng đang mở ra một không gian phát triển mới cho nền kinh tế, thường được gọi là “kinh tế bạc”. Khi quy mô dân số cao tuổi ngày càng lớn, nhu cầu về các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, điều dưỡng, phục hồi chức năng, du lịch, văn hóa, thể thao và giáo dục dành cho người cao tuổi cũng gia tăng mạnh mẽ. Điều đáng chú ý là người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng các dịch vụ này mà còn có thể trực tiếp tham gia vào quá trình phát triển các ngành nghề mới thông qua hoạt động tư vấn, truyền nghề, kinh doanh, chia sẻ kinh nghiệm và tham gia các mô hình sản xuất phù hợp. Với nguồn vốn tri thức, kinh nghiệm và uy tín xã hội được tích lũy qua nhiều năm, người cao tuổi hoàn toàn có thể trở thành một trong những lực lượng quan trọng góp phần thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế trong giai đoạn mới.
Thông qua các nền tảng trực tuyến, người cao tuổi có thể tiếp cận thông tin nhanh chóng hơn, tham gia các khóa học, giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm và kết nối với cộng đồng mà không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý. Công nghệ số còn mở ra khả năng làm việc từ xa, tham gia tư vấn chuyên môn hoặc đóng góp ý kiến cho các hoạt động xã hội trên môi trường mạng. Điều này không chỉ giúp người cao tuổi duy trì sự gắn kết với xã hội mà còn tạo điều kiện để những tri thức và kinh nghiệm quý báu của họ tiếp tục được lan tỏa tới cộng đồng.
Quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh chóng đặt ra áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống chăm sóc sức khỏe, an sinh xã hội và các dịch vụ hỗ trợ dành cho người cao tuổi. Khi số lượng người cao tuổi gia tăng, nhu cầu về chăm sóc y tế, bảo đảm thu nhập, chăm sóc tinh thần và nâng cao chất lượng cuộc sống cũng trở nên đa dạng và toàn diện hơn. Hạn chế về sức khỏe, khả năng thích ứng với công nghệ và điều kiện tiếp cận các dịch vụ hiện đại vẫn là những rào cản đối với một bộ phận người cao tuổi, đặc biệt ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Khoảng cách số giữa các thế hệ có thể khiến nhiều người gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin, học tập và tham gia các hoạt động trên môi trường số, từ đó làm giảm cơ hội phát huy năng lực và kinh nghiệm của bản thân.
Đáng chú ý, ở một số nơi vẫn tồn tại cách nhìn nhận người cao tuổi chủ yếu dưới góc độ đối tượng cần được chăm sóc, bảo trợ mà chưa thực sự xem họ là nguồn lực phát triển. Nhiều tiềm năng, kinh nghiệm và tri thức quý báu của người cao tuổi chưa được khai thác hiệu quả. Các cơ chế, chính sách tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục cống hiến phù hợp với năng lực, sức khỏe và nguyện vọng vẫn chưa thực sự đồng bộ, dẫn đến việc chưa phát huy hết vai trò của lực lượng này trong đời sống kinh tế - xã hội.
Để người cao tuổi tiếp tục phát huy giá trị và đóng góp nhiều hơn cho đất nước, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách theo hướng bảo đảm hài hòa giữa chăm sóc, bảo vệ và phát huy vai trò của người cao tuổi. Bên cạnh việc thực hiện hiệu quả các chính sách an sinh xã hội, chăm sóc sức khỏe và bảo đảm quyền lợi chính đáng của người cao tuổi, cần nâng cao chất lượng các dịch vụ hỗ trợ nhằm giúp họ có điều kiện sống khỏe mạnh, an toàn và hạnh phúc hơn.
Quan trọng hơn, cần tạo dựng môi trường thuận lợi để người cao tuổi tiếp tục tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa, giáo dục và xã hội phù hợp với khả năng của mình. Việc khuyến khích người cao tuổi tham gia truyền nghề, tư vấn, chia sẻ kinh nghiệm, tham gia các tổ chức xã hội và các phong trào cộng đồng sẽ góp phần tận dụng hiệu quả nguồn lực tri thức quý giá của thế hệ đi trước. Đồng thời, cần tăng cường các chương trình đào tạo kỹ năng số, hỗ trợ tiếp cận công nghệ để người cao tuổi có thể thích ứng tốt hơn với môi trường sống hiện đại.
Người cao tuổi là tài sản quý giá của gia đình, cộng đồng và đất nước, là nơi hội tụ tri thức, kinh nghiệm, bản lĩnh và những giá trị văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ. Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra ngày càng rõ nét, việc phát huy vai trò của người cao tuổi không chỉ là trách nhiệm của toàn xã hội mà còn là giải pháp quan trọng nhằm khai thác hiệu quả nguồn lực kinh nghiệm, tri thức và uy tín xã hội phục vụ sự phát triển đất nước. Với sự quan tâm của Nhà nước, sự đồng hành của cộng đồng và tinh thần chủ động, trách nhiệm của chính người cao tuổi, thế hệ “cây cao bóng cả” sẽ tiếp tục khẳng định vai trò là điểm tựa tinh thần, là nguồn lực và động lực quan trọng cho sự phát triển. Những đóng góp của người cao tuổi hôm nay sẽ tiếp tục lan tỏa những giá trị tốt đẹp, góp phần xây dựng một xã hội phát triển nhanh, bền vững, nhân văn và giàu bản sắc trong thời kỳ mới./.
Lê Thanh Tuyền
