Tuy nhiên, đau đáu gìn giữ di sản của ông cha, nhiều nghệ nhân trong làng đã và đang nỗ lực hồi sinh và lan tỏa thương hiệu Gốm Kim Lan, để hào quang gốm cổ còn sáng mãi với thời gian, hòa cùng nhịp đập hiện đại ngày nay. Giữa làn khói lò bảng lảng, những bàn xoay bền bỉ chuyển động, đôi tay nghệ nhân cần mẫn vuốt nắn từng thớ đất, thổi hồn vào gốm bằng tinh hoa cha truyền con nối. Trải bao thăng trầm, gốm Kim Lan vẫn kiêu hãnh vươn mình, lưu giữ hồn đất, lửa và thời gian, được tôn vinh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Góp sức vào hành trình hồi sinh và lan tỏa thương hiệu Gốm Kim Lan ấy phải kể đến dấu ấn đóng góp sâu đậm của Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình, hiện là Chủ tịch Hội Gốm sứ Kim Lan, Giám đốc Công ty TNHH Ceramics Thanh Bình.
Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình - Chủ tịch Hội Gốm sứ Kim Lan, Giám đốc Công ty TNHH Ceramics Thanh Bình.
Sinh ra ở quê hương của gốm, cất tiếng khóc chào đời là biết mùi đất nung, không khó để lý giải vì sao Nghệ nhân ưu tú Đào Việt Bình lại dành tình cảm sâu nặng với nghề cổ trao truyền mà cha ông để lại tới vậy. Hiện là Chủ tịch Hội gốm sứ xã Kim Lan, Giám đốc Công ty TNHH Ceramics Thanh Bình, ông Bình luôn ý thức cao về vai trò và sứ mệnh của mình trong việc bảo vệ và duy trì ngọn lửa nghề truyền thống của quê hương. Ông thường nói vui rằng cuộc đời mình thấm mùi của đất, nhuốm màu của men, bởi vậy mà gốm và người gắn bó với nhau như một duyên nợ không thể nào tách rời được. Cần mẫn giữ gìn, bảo tồn vốn cổ của làng nghề nghìn năm tuổi, Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình đã không ngừng học hỏi, tiếp thu kinh nghiệm, kỹ thuật hiện đại nhằm nâng cao năng suất, giá trị sản phẩm của làng nghề gốm Kim Lan. Bên cạnh việc tiếp nối truyền thống, tinh hoa làng nghề, Nghệ nhân Đào Việt Bình cũng là người là người có nhiều đóng góp trong việc tìm tòi những nguyên liệu mới, kỹ thuật hiện đại áp dụng trong quy trình làm gốm tại địa phương. Với nỗ lực của mình, Nghệ nhân Đào Việt Bình đã và đang góp phần đưa thương hiệu gốm Kim Lan vượt qua biên giới quốc gia, hội nhập thị trường quốc tế, để từ đây, những người yêu gốm luôn xem ông được như người “giữ lửa” của làng nghề gốm Kim Lan.
Với gốm, sáng tạo không bắt đầu từ một bản vẽ đẹp, mà từ đất, men, lửa, kỹ thuật sản xuất và hiểu biết về người dùng. Sinh ra ở Kim Lan, lớn lên cùng nghề gốm và hiện là Chủ tịch Hiệp hội Gốm sứ Kim Lan, Nghệ nhân ưu tú Đào Việt Bình mang đến góc nhìn đổi mới bằng một con mắt rất thực tế: sản phẩm mới phải có ý tưởng, nhưng cũng phải làm được, dùng được, bán được và không đánh mất phần tinh hoa đã được làng nghề tích lũy qua nhiều thế hệ. Có những làng nghề được biết đến trước hết bằng hình ảnh sản phẩm. Với Kim Lan, phía sau mỗi sản phẩm gốm là một lịch sử dài của đất, lò, men, bàn tay thợ và những lớp ký ức khảo cổ. Khi những dấu tích cổ được phát hiện tại làng trong các cuộc khảo sát đầu những năm 2000, người làm nghề hôm nay không chỉ nhìn gốm như sinh kế, mà còn thấy mình đang đứng trong một mạch truyền thống xa hơn đời sống của một thế hệ. Nghệ nhân Đào Việt Bình thuộc về mạch ấy. Ông không nhớ chính xác mình chạm vào đất từ khi nào, bởi lớn lên trong làng nghề cũng có nghĩa là lớn lên giữa nguyên liệu, lò nung và công việc của gia đình.
Sau khi học hết phổ thông, thay vì đi theo con đường đại học như nhiều người thân trong gia đình, ông ở lại làm nghề cùng cha mẹ. Từ những sản phẩm thông thường ban đầu, rồi qua quá trình học hỏi, đi xa, tiếp cận kỹ thuật mới và tự nghiên cứu nguyên lý vật liệu, ông mở rộng công việc sang sản xuất men, nguyên liệu và vật tư phục vụ người làm nghề. Điểm đáng chú ý trong câu chuyện của Nghệ nhân Đào Việt Bình không nằm ở sự hoài niệm về quá khứ, mà ở cách ông đặt truyền thống vào thị trường hôm nay. Gốm Kim Lan vẫn có quy mô sản xuất lớn với hàng trăm lò hộ gia đình, nhưng cũng đứng trước áp lực rất rõ: cạnh tranh với hàng Trung Quốc, yêu cầu sản xuất quy mô lớn, thị hiếu thay đổi, nhu cầu của phân khúc trung lưu – cao cấp trong nước và bài toán làm sao để người trẻ sáng tạo mà không rời khỏi thực tế sản xuất.
Năm 1989, với tình yêu nghề gốm đã ngấm vào huyết quản, chàng thanh niên Đào Việt Bình hăm hở khởi nghiệp, quyết tâm giữ nghề gốm của làng cổ Kim Lan. Tuy nhiên, thời gian sau đó, do nghề gốm của Kim Lan bước vào giai đoạn khủng hoảng, ông buộc phải dứt lòng “giải nghệ”. Sau 10 năm bươn chải mưu sinh với nhiều nghề khác nhau, mối duyên nợ hồi sinh nghề gốm cổ luôn đau đáu trong lòng, Đào Việt Bình quyết đi “tầm sư học đạo”, học hỏi kinh nghiệm, kỹ thuật tại các vùng gốm nổi tiếng với những người thầy giỏi và trở về làng mở lại xưởng gốm của mình. Với NNƯT Đào Việt Bình, tình yêu gốm luôn mãnh liệt cháy trong huyết quản. Kể về chặng đường trở lại với gốm, nghệ nhân Bình tâm sự: “Tôi nhận ra rằng, nếu không thể tự mình thiết kế những mẫu mã mới, độc quyền mà chỉ chăm chăm sản xuất theo những mẫu cũ, có sẵn, thì dù có tái khởi nghiệp cũng lại thất bại. Vì thế, tôi đã theo học một lớp chuyên sâu về thiết kế… Sau khi đã thiết kế nhuần nhuyễn, tôi trở lại làm lò và mọi việc thuận buồm xuôi gió. Sản phẩm của xưởng làm ra tới đâu, bán hết tới đó. Như thị trường Hàn Quốc, mỗi tháng xưởng xuất đi 10-15 container, với hàng ngàn mã hàng”…
Hơn 35 năm đau đáu với việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy ánh hào quang của thương hiệu gốm cổ Kim Lan, Nghệ nhân ưu tú Đào Việt Bình, bằng sự nghiêm túc, trách nhiệm, đam mê với nghề, đã dày công nghiên cứu, sáng tạo, phát triển và cho ra đời những dòng gốm độc đáo, tinh xảo, hài hoà giữa truyền thống và hiện đại. Ông tâm sự: “Để khách hàng biết đến và gắn bó với thương hiệu gốm sứ Kim Lan, đòi hỏi mình phải luôn luôn sáng tạo, luôn luôn tìm tòi, liên tục đổi mới, tất nhiên dựa trên sự kế thừa những gì tinh tuý nhất các tiền nhân trong làng để lại. Từ cách làm cho đến chất liệu, thiết kế kiểu dáng, mẫu mã sản phẩm… Và cái được lớn nhất là gia tăng giá trị thương hiệu, gia tăng giá trị cho sản phẩm của mình so với những dòng sản phẩm cùng loại trên thị trường”. Bên chén trà ấm nóng trong không gian làng gốm cổ yên bình, Nghệ nhân ưu tú Đào Việt Bình chia sẻ cùng chúng tôi về dòng gốm men rạn Hoàng Kim, một sáng tạo nổi bật cũng là tâm huyết của ông hiện rất được thị trường ưa chuộng. Theo nghệ nhân Đào Việt Bình, điểm khác biệt của những sản phẩm gốm men rạn Hoàng Kim so với dòng men rạn đang có trên thị trường là màu men có độ bóng, sáng nổi bật. Quá trình nghiên cứu, dựa trên công thức được chế từ thảo mộc tự nhiên của gốm cổ Kim Lan, Nghệ nhân ưu tú Đào Việt Bình đã pha trộn một số thành phần vàng trong men, hoạ tiết cũng được vẽ từ vàng 24K, nên khi ra sản phẩm đều cho hiệu ứng ánh vàng tự nhiên, bóng, sáng, đẹp. Ngay khi ra mắt thị trường, sản phẩm gốm men rạn Hoàng Kim của Ceramics Thanh Bình đã được đón nhận. Nhiều đơn vị đặt hàng với số lượng lớn để làm quà tặng.
Những nét vẽ gốm tinh tế được người thợ gốm Kim Lan thực hiện cẩn thận, tỉ mỉ và trau chuốt.
Trong hành trình hồi sinh lại thương hiệu gốm cổ Kim Lan, Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình còn có nhiều đóng góp nổi bật với những sáng tạo dựa trên việc khôi phục các loại hình gốm cổ, từng bị coi là thất truyền từ lâu tại Việt Nam, nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu văn hóa và nghệ nhân cả nước. Điển hình như chất liệu men rong cổ, còn gọi là men rạn đàn – rạn cổ; men rạn Lý Trần; men Chu Đậu… Say mê nghiên cứu, tìm tòi, sáng tạo chất liệu, thiết kế mẫu mã mới, năm nào ông cũng có tác phẩm tham dự các triển lãm lớn, các cuộc thi tay nghề, thiết kế mẫu thủ công mỹ nghệ và đạt nhiều giải thưởng, được các chuyên gia, người trong nghề đánh giá cao. Ông cũng là những nghệ nhân đầu tiên tại Kim Lan làm được mặt hàng gốm đất đỏ với đặc trưng: bóng, đẹp, giữ nguyên màu sắc của đất nung, được khách hàng rất ưa chuộng. Nghệ nhân Đào Việt Bình cũng là người tiên phong áp dụng kỹ thuật hiện đại trong quy trình làm gốm tại địa phương. Từ năm 2007, nghệ nhân là người đầu tiên tại Kim Lan chuyển đổi lò nung gốm sứ từ lò đốt than sang lò đốt gas, vừa gia tăng năng suất, lợi nhuận, vừa góp phần bảo vệ tốt môi trường làng nghề.
Trong đó, một dấu ấn đặc biệt phải kể đến trong năm 2023, Nghệ nhân ưu tú Đào Việt Bình có hai tác phẩm gốm đạt kỷ lục Guiness là: Chiếc thống Hùng ca Điện Biên cao 1,2m, đường kính 1,6m, với màu men lam chuẩn mực, thần thái sang trọng và đĩa gốm Tích Cửu long ngư quần hội, màu men Hoàng Tộc, đường kính 1,6m. Đây là những tác phẩm kỳ công, tinh xảo, chứa đựng bao tâm huyết của nghệ nhân Đào Việt Bình. Bên cạnh thể hiện giá trị nghệ thuật, giá trị văn hoá, lịch sử và tâm linh sâu sắc, những tác phẩm “để đời” ấy còn gửi gắm khát vọng khôi phục, lan toả thương hiệu gốm cổ Kim Lan của người nghệ nhân tài hoa. Trong đó, Tác phẩm Hùng ca Điện Biên của Nghệ nhân Đào Việt Bình được tạo hình là một chiếc Thống. Về cơ bản, thống mang hình dáng như một bình hút lộc, dáng thân phình, miệng rộng, hơi khum lại. Thường được làm từ sứ cao cấp tráng men. Thường là các dòng men truyền thống như men lam, men Lý, men dong cổ,… Thống được quan niệm là một vật phẩm cầu may, mang lại hạnh phúc, giúp gia chủ chiêu tài đón lộc. Là một nghệ nhân làng gốm cổ Kim Lan, cũng là Chủ tịch Hội Gốm sứ Kim Lan, mỗi năm Nghệ nhân Đào Việt Bình thường phối hợp tổ chức những chuyến đi đến mọi miền Tổ quốc để tri ân những Anh hùng Dân tộc – những người đã ngã xuống để dành lại độc lập cho đất nước. Cuối năm 2022, trong chuyến đi Điện Biên, khi đến Đồi A1 và Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, anh có một khao khát mãnh liệt về việc cho ra đời một tác phẩm tái hiện phần nào đó về cuộc chiến tranh nhân dân thần kỳ của dân tộc ta. Tác phẩm Hùng Ca Điện Biên được Nghệ nhân Đào Việt Bình bắt tay vào thực hiện từ đầu năm 2013, trải qua rất nhiều khó khăn thì đến tháng 10/2023 tác phẩm mới hoàn thành với tạo hình rất công phu, có kích thước cao 1,2m, đường kính 1,6 m. Không chỉ là một tác phẩm gốm công phu được tạo ra từ đôi bàn tay khéo léo của người nghệ nhân, Tác phẩm “Hùng ca Điện Biên” còn mang nhiều giá trị sâu sắc về Lịch sử, Văn hóa, Nghệ thuật - Mỹ thuật và tâm linh. Còn Tác phẩm Đĩa gốm Tích cửu long ngư quần hội của Nghệ nhân Đào Việt Bình được tạo hình là một chiếc đĩa lớn có đường kính 1,6m. Đĩa có màu men Hoàng Tộc, tạo nên một vẻ đẹp sang trọng và uy nghiêm. Trong men Hoàng Tộc có sự kết hợp một số thành phần trong Thất Bảo (tức 7 thứ báu vật của Phật giáo hội tụ linh khí của đất trời là: Kim - Mộc - Thủy - Hỏa - Thổ) hoà quyện với nước sông Hồng khi nung qua lửa tạo ra một dòng men độc đáo, không chỉ được đúc kết từ các tinh tuý của Thiên - Địa - Nhân mà còn chứa đựng giá trị văn hoá tâm linh truyền thống của người Việt. Điểm độc đáo của tác phẩm Đĩa gốm này là hình ảnh 9 chú cá rồng thay vì những chú cá chép như các tác phẩm khác. Cá rồng được coi là loài cá cảnh đắt nhất trên thế giới bởi vì nó mang trong mình nét dáng giống với con rồng, với vảy cứng sáng ánh kim và phản chiếu màu sắc của cầu vồng, cũng như có hai “râu” trên môi. Cá rồng hiện nay đã trở thành biểu tượng quan trọng của sự thịnh vượng trong cuộc sống, phong thủy. Đĩa gốm Tích cửu long ngư quần hội là một tác phẩm kỳ công, chứa đầu sự tâm huyết của nghệ nhân Đào Việt Bình. Ấn trong mỗi tác phẩm của ông không chỉ chứa đựng những giá trị về nghệ thuật và tâm linh sâu sắc. Mà trong đó còn chứa đựng khát vọng khôi phục làng gốm cổ Kim Lan, đưa Kim Lan gần hơn với mọi người.
Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình bên hai tác phẩm Đĩa gốm tích Cửu Long Ngư quần hội và Thống gốm Hùng Ca Điện Biên vuốt tay xác lập Kỷ lục Việt Nam.
Qua những sản phẩm chứa đựng nhiều tinh túy kể trên, chúng ta có thể cảm nhận được tinh thần của Gốm Kim Lan đã dung hòa giữa vẻ đẹp mộc mạc và tinh tế, gắn bó với đời sống thường nhật mà vẫn vươn tới đỉnh cao nghệ thuật. Đặc biệt, những tác phẩm gốm kích thước lớn đã minh chứng cho sự tài hoa, tâm huyết của những thế hệ nghệ nhân nơi đây. Gốm Kim Lan kết tinh giữa nghệ thuật và kỹ thuật, những hoa văn tinh xảo, bình hoa vẽ vàng lộng lẫy hay các tác phẩm gốm kích thước lớn không chỉ xác lập kỷ lục Việt Nam mà còn khẳng định vị thế vững chắc của Kim Lan trên bản đồ gốm sứ cả nước. Nghề gốm Kim Lan đang là bảo tàng sống lưu giữ tinh hoa men cổ. Những chiếc bình, chóe, nồi...vẫn vẹn nguyên sắc men tro trấu trầm mặc từ thế kỷ IX, từng rực rỡ dưới thời Lý - Trần, một chứng tích vàng son của quá khứ. Không dừng lại ở kế thừa, người thợ Kim Lan đã sáng tạo men hoàng kim – biến thể từ men tro trấu, tạo lớp men óng ánh, sắc nét, huyền ảo như ánh sáng phản chiếu trên ngọc. Mỗi sản phẩm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn là tuyệt tác nghệ thuật, kết nối quá khứ và hiện tại, đưa nghề gốm Kim Lan trở thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nghệ nhân Đào Việt Bình, cho biết các nghệ nhân gốm Kim Lan đang nỗ lực phục chế men ngọc lục sát thời Lý - Trần, sắc xanh sâu thẳm như nước hồ mùa thu. Dù một số mẫu còn lưu tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, nhưng công thức chế tác vẫn là ẩn số. Các nghệ nhân Kim Lan kiên trì nghiên cứu, hy vọng tái hiện sắc men huyền thoại này. Gốm Kim Lan mang vẻ đẹp truyền thống và còn sở hữu nét độc đáo hiếm có, đó là khả năng phát quang khi gặp ánh sáng. Để làm chủ kỹ thuật này, người thợ gốm không chỉ cần sự khéo léo, còn phải trải qua nhiều năm lao động, đúc kết kinh nghiệm và am hiểu sâu sắc về đặc tính của đất, men và lửa. Bí quyết tạo nên độ xuyên sáng của gốm nằm ở nguyên liệu và kỹ thuật nung chính xác. Đất Cao Lanh phải được tinh lọc, loại bỏ hoàn toàn tạp chất trước khi nung ở nhiệt độ gần 1.300 độ C. Khi đạt chuẩn, gốm trong suốt như bóng đèn LED; nếu nhiệt độ thấp hơn, ánh sáng sẽ ngả vàng hoặc không thể xuyên qua. Đặc trưng của gốm Cao Lanh là phát ra ánh sáng xanh, minh chứng cho sự kết tinh hoàn hảo giữa chất liệu tinh khiết và kỹ thuật chế tác điêu luyện của người làm gốm. Đất dẻo nguyên chất sau khi nung sẽ co ngót khoảng 18%, còn nếu pha chế thành dung dịch gốm để đổ khuôn, độ co rút có thể lên đến 26%. Nếu không cân chỉnh đúng tỉ lệ, sản phẩm rất dễ rạn nứt hoặc vỡ khi nung. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và kỹ thuật cao, để từng sản phẩm khi ra lò không chỉ đạt chất lượng hoàn mỹ mà còn mang dấu ấn tinh hoa của nghề gốm Kim Lan.
Lãnh đạo UBND xã Bát Tràng tặng hoa chúc mừng và trao Bằng công nhận danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú nghề gốm cho Nghệ nhân Đào Việt Bình.
Từ những năm tháng đầu khởi nghiệp với gốm, nếm trải đủ bao “bầm dập”, va vấp, có lúc tưởng phải phá sản, đến khi đã có những “trái ngọt” của nghề, nghệ nhân Đào Việt Bình luôn trăn trở, đau đáu để những lò gốm Kim Lan luôn đỏ lửa, để thương hiệu gốm cổ Kim Lan vang bóng một thời tiếp tục trường tồn với thời gian. Với vai trò là Chủ tịch Hội Gốm sứ Kim Lan, ông luôn nhiệt huyết tổ chức, tham gia các phong trào, hoạt động liên quan đến công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của địa phương, của “chiếc nôi” gốm cổ. Ông cũng có nhiều hỗ trợ cho các chương trình, dự án đào tạo nghề, hướng nghiệp cho lớp trẻ, với mong mỏi xây dựng một đội ngũ kế cận giỏi nghề, “nối mạch” gốm cổ của quê hương. Chiêm nghiệm về nghề gốm, nghệ nhân Đào Việt Bình tâm sự: Để cho ra đời một sản phẩm gốm, người thợ phải kỳ khu trong tất cả các công đoạn. Từ chọn lọc, pha phối nguyên liệu, đến tính toán kỹ lưỡng về chiều cao, chiều ngang, độ uốn. Đảm bảo khâu tạo hình cũng như khi nung trong lửa, sản phẩm hạn chế thấp nhất độ co ngót, biến dạng... Điều này đòi hỏi người thợ phải rất yêu nghề, đam mê sáng tạo, luôn kiên trì, nhẫn nại để làm ra được những sản phẩm gốm “ưng ý mình, ưa mắt người”…
Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình chia sẻ: Đổi mới sáng tạo không có nghĩa là cắt đứt với cái cũ. Muốn đi xa, sáng tạo cần biết kế thừa tinh hoa của nghề, hiểu giới hạn của vật liệu, hiểu năng lực sản xuất và hiểu người tiêu dùng mà sản phẩm hướng tới. Làng nghề Gốm cổ có rất nhiều tri thức đã tích lũy qua thời gian: đất, men, lửa, dáng, kỹ thuật, thị trường. Nếu người trẻ biết khai thác những giá trị ấy, cộng thêm tư duy thiết kế, công nghệ và cách nhìn mới, gốm Kim Lan có thể có thêm hướng phát triển. Điều quan trọng là sáng tạo phải bám vào thực tế. Một sản phẩm tốt không chỉ đẹp trên bản vẽ, mà phải làm được, dùng được, bán được và có câu chuyện đủ sức chạm tới người tiêu dùng. Khi truyền thống và đổi mới gặp nhau ở điểm đó, làng nghề mới có thể đi tiếp. Tin rằng bằng tình yêu, khát vọng mãnh liệt, những tâm huyết, đóng góp của nghệ nhân sẽ góp phần lan toả thương hiệu gốm Kim Lan, để dòng gốm nổi danh một thời hoàng kim không ngừng phát huy giá trị tinh hoa cao quý và tỏa sáng hào quang trong nhịp sống hiện đại của đất nước giai đoạn đổi mới, hội nhập hôm nay.
