Từ yêu cầu thực tiễn đến định hướng chính sách dài hạn
Lào Cai là địa bàn miền núi, biên giới có đặc điểm địa hình phức tạp, dân cư phân bố không đồng đều, nhiều thành phần dân tộc cùng sinh sống. Sau khi hợp nhất tỉnh Lào Cai và Yên Bái, không gian phát triển được mở rộng, đồng thời đặt ra yêu cầu mới đối với công tác quản lý nhà nước, tổ chức thực thi chính sách và bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, pháp luật của người dân. Với hơn 60% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, việc đưa chủ trương, chính sách và pháp luật đến từng thôn, bản không chỉ là nhiệm vụ thường xuyên mà còn là điều kiện quan trọng để bảo đảm công bằng trong tiếp cận cơ hội phát triển.
Thực tiễn cho thấy, ở nhiều địa bàn vùng cao, vùng sâu, vùng xa, khả năng tiếp cận thông tin pháp luật của người dân vẫn chịu tác động bởi khoảng cách địa lý, điều kiện kinh tế, trình độ dân trí, rào cản ngôn ngữ và tập quán sinh hoạt. Không ít quy định pháp luật liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người dân như đất đai, hôn nhân và gia đình, chính sách an sinh, bảo vệ rừng, khiếu nại, tố cáo, phòng chống tội phạm... nhưng chưa phải ai cũng có điều kiện tìm hiểu đầy đủ.
Trong bối cảnh đó, phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL) cần được nhìn nhận như một bộ phận quan trọng của chính sách phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Người dân hiểu pháp luật sẽ có thêm khả năng tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chủ động thực hiện nghĩa vụ công dân, tham gia giám sát hoạt động của chính quyền và hạn chế những tranh chấp, vi phạm phát sinh từ thiếu hiểu biết.
Một dấu mốc chính sách quan trọng trong năm 2026 là ngày 3/2/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 233/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Phổ biến, giáo dục pháp luật phù hợp với đối tượng, địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026–2035”. Đề án xác định yêu cầu đổi mới toàn diện công tác PBGDPL, hình thành thói quen chủ động tìm hiểu pháp luật, xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Cụ thể hóa chủ trương này, ngày 13/4/2026, UBND tỉnh Lào Cai ban hành Kế hoạch số 162/KH-UBND triển khai Đề án trên địa bàn tỉnh. Phạm vi thực hiện bao phủ toàn tỉnh, trong đó ưu tiên vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, khu vực đặc biệt khó khăn, vùng sâu, vùng xa, biên giới và những nơi còn tồn tại hủ tục, tập quán lạc hậu.
Đáng chú ý, tỉnh đặt ra các mục tiêu có tính định lượng. Trong giai đoạn 2026–2030, phấn đấu số hóa khoảng 70% chương trình, tài liệu PBGDPL; mỗi xã đặc biệt khó khăn có ít nhất hai người làm công tác PBGDPL được bồi dưỡng; khoảng 60% người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi được tiếp cận thông tin pháp luật bằng hình thức phù hợp. Giai đoạn 2031–2035, hướng tới hoàn thiện, số hóa 100% chương trình, tài liệu và nâng tỷ lệ người dân được phổ biến pháp luật lên khoảng 70%.
Những mục tiêu này cho thấy công tác tuyên truyền pháp luật tại Lào Cai đang được chuyển từ cách làm chủ yếu dựa vào các hoạt động phổ biến thường xuyên sang một chương trình có lộ trình, chỉ tiêu và giải pháp cụ thể. Đây cũng là cơ sở để các cấp, ngành chủ động phân bổ nguồn lực, xác định trách nhiệm và đánh giá hiệu quả thực hiện.
Cán bộ địa phương trực tiếp tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật cho đồng bào dân tộc thiểu số tại cơ sở.
Những chuyển động từ cơ sở: Khi pháp luật gắn với nhu cầu của người dân
Điểm đáng ghi nhận trong công tác PBGDPL của Lào Cai năm 2026 là sự gia tăng về quy mô, đồng thời từng bước đổi mới nội dung và cách thức truyền tải.
Theo thông tin công bố ngày 9/11/2026, chỉ trong tám tháng đầu năm, toàn tỉnh đã tổ chức trên 3.500 cuộc phổ biến, giáo dục pháp luật với hơn 474.000 lượt người tham dự, trong đó khoảng 60% là các đối tượng đặc thù. Các cơ quan, đơn vị đã phát hành 44.298 bản tài liệu và đăng tải 1.158 tài liệu trên các cổng thông tin điện tử.
Nội dung tuyên truyền tập trung vào những vấn đề thiết thân với đời sống như đất đai, dân sự, hôn nhân và gia đình, khiếu nại, tố cáo, việc làm, an toàn giao thông, phòng chống ma túy, an ninh mạng và bảo vệ môi trường. Đây là hướng tiếp cận phù hợp bởi pháp luật chỉ thực sự phát huy giá trị khi người dân nhận thấy mối liên hệ trực tiếp giữa quy định pháp luật với những công việc, quyền lợi và nghĩa vụ hằng ngày.
Đáng chú ý, trong lĩnh vực giáo dục, toàn tỉnh đã tổ chức 725 buổi tuyên truyền cho 81.501 lượt học sinh, sinh viên và thanh thiếu niên; đồng thời tổ chức năm phiên tòa giả định với hơn 3.000 lượt người tham dự. Việc đưa các tình huống pháp lý vào trường học giúp người trẻ tiếp cận quy định pháp luật thông qua trải nghiệm, nhận diện hành vi đúng – sai và hiểu rõ hậu quả của vi phạm.
Ở địa bàn vùng cao, việc tuyên truyền cũng được tổ chức thông qua hội nghị tại thôn, sinh hoạt cộng đồng, hoạt động của các tổ chức đoàn thể và sự tham gia của người có uy tín. Thay vì chỉ phổ biến những quy định mang tính khái quát, nhiều hoạt động đã hướng vào giải đáp những vấn đề người dân trực tiếp gặp phải.
Tại xã Cốc San, một buổi phổ biến pháp luật tại nhà văn hóa thôn Chu Cang Hồ đã thu hút gần 150 đại biểu đồng bào dân tộc thiểu số đến từ sáu thôn vùng cao. Các nội dung được lựa chọn gồm thủ tục cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lần đầu, quản lý đất đai gắn với xây dựng, an toàn giao thông, bảo vệ và phát triển rừng, phòng cháy, chữa cháy rừng, xây dựng xã không ma túy và tín dụng chính sách.
Cách lựa chọn nội dung như vậy cho thấy sự chuyển biến trong tư duy tổ chức tuyên truyền: không đưa đến cho người dân một khối lượng kiến thức pháp luật dàn trải, mà tập trung vào những vấn đề đang đặt ra trong đời sống địa phương. Đây là yếu tố quan trọng giúp giảm khoảng cách giữa quy định trên văn bản và khả năng vận dụng trong thực tế.
Một điểm nhấn khác là Hội thi Tuyên truyền viên pháp luật giỏi các xã khu vực III vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi năm 2026, được UBND tỉnh tổ chức ngày 28/10, hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam. Hội thi thu hút 47 xã tham gia, lựa chọn 11 đội xuất sắc vào vòng chung kết, gồm các xã Tả Phìn, Cát Thịnh, Phúc Lợi, Phình Hồ, Y Tý, Tả Van, Chiềng Ken, Tà Xi Láng, Khao Mang, Si Ma Cai và Bản Liền.
Thông qua ba phần thi giới thiệu, trắc nghiệm và thuyết trình, các đội đã truyền tải những nội dung liên quan đến thực hiện dân chủ ở cơ sở, phân cấp, phân quyền, bảo vệ phụ nữ, trẻ em, phòng chống xâm hại, trách nhiệm khi tham gia không gian mạng và chính sách dành cho đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi. Đội thi xã Y Tý giành giải Nhất chung cuộc.
Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở kết quả hội thi, mà còn ở cách thức sân khấu hóa kiến thức pháp luật, kết hợp hình ảnh trực quan và ứng dụng công nghệ số. Những hình thức này góp phần biến nội dung vốn khô khan thành thông điệp gần gũi, dễ tiếp nhận, đồng thời tạo môi trường để lực lượng tuyên truyền viên trao đổi kinh nghiệm, nâng cao kỹ năng nghiệp vụ.
Cán bộ địa phương trực tiếp tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật cho đồng bào dân tộc thiểu số tại cơ sở.
Chuyển đổi số và phát huy sức mạnh của lực lượng tuyên truyền tại chỗ
Trong điều kiện địa bàn rộng, dân cư phân tán, việc ứng dụng công nghệ số có ý nghĩa đặc biệt đối với công tác PBGDPL tại Lào Cai. Tỉnh hiện có 105 báo cáo viên pháp luật cấp tỉnh, 3.452 tuyên truyền viên pháp luật cấp xã; 99/99 xã, phường đã thành lập, kiện toàn Hội đồng phối hợp PBGDPL.
Đây là lực lượng quan trọng để tổ chức tuyên truyền thường xuyên, đưa thông tin pháp luật đến từng cộng đồng dân cư. Tuy nhiên, số lượng nhân lực chỉ là một yếu tố; chất lượng truyền đạt, khả năng giải thích quy định, kỹ năng đối thoại và mức độ am hiểu phong tục, tập quán địa phương mới quyết định hiệu quả thực chất.
Việc Lào Cai triển khai Hệ thống Ứng dụng phổ biến pháp luật trực quan trên nền tảng số của tỉnh, đồng thời bước đầu ứng dụng trí tuệ nhân tạo để xây dựng video, infographic, poster tuyên truyền, mở ra hướng tiếp cận mới. Những nội dung pháp luật có thể được chuyển tải thành các sản phẩm truyền thông ngắn, trực quan, dễ chia sẻ trên điện thoại thông minh và các nền tảng mạng xã hội.
Tuy nhiên, chuyển đổi số không đồng nghĩa với việc thay thế hoàn toàn phương thức tuyên truyền trực tiếp. Ở những thôn, bản còn hạn chế về kết nối internet, thiết bị và kỹ năng số, các buổi sinh hoạt cộng đồng, đối thoại trực tiếp, tuyên truyền bằng tiếng dân tộc vẫn giữ vai trò không thể thay thế. Điều quan trọng là kết hợp linh hoạt các phương thức, bảo đảm không để người dân ở địa bàn khó khăn bị bỏ lại phía sau trong quá trình tiếp cận thông tin.
Cùng với công nghệ, việc phát huy vai trò người có uy tín, già làng, trưởng bản, trưởng dòng họ, hòa giải viên và các tổ chức đoàn thể có ý nghĩa rất thiết thực. Đây là những người có khả năng nắm bắt tâm tư, phong tục, ngôn ngữ và quan hệ cộng đồng, từ đó chuyển tải quy định pháp luật bằng cách diễn đạt gần gũi, tạo sự đồng thuận tự nhiên.
Mô hình “Chi hội Phụ nữ không ma túy” tại xã Thượng Bằng La là một ví dụ. Mô hình được triển khai tại 23 chi hội thôn và một chi hội trường học, với 100% hội viên phụ nữ tại các chi hội tham gia ký cam kết. Thông qua tuyên truyền về phòng, chống ma túy, nhận diện thủ đoạn lôi kéo, dụ dỗ và hướng dẫn quản lý, giáo dục con em, kiến thức pháp luật được đưa vào từng gia đình, từng khu dân cư.
Cách làm này cho thấy tuyên truyền pháp luật không nhất thiết phải bắt đầu từ những hội nghị quy mô lớn. Khi mỗi hội viên, mỗi người có uy tín trở thành một hạt nhân vận động, pháp luật sẽ được lan tỏa bằng chính các mối quan hệ xã hội gần gũi nhất.
Đổi mới để pháp luật thực sự đi vào đời sống
Bên cạnh những kết quả tích cực, công tác PBGDPL ở Lào Cai vẫn đứng trước không ít thách thức. Đội ngũ tuyên truyền viên tại một số địa bàn còn hoạt động kiêm nhiệm; kỹ năng truyền đạt, ứng dụng công nghệ và khả năng tiếp cận các nhóm đối tượng đặc thù chưa đồng đều. Sự khác biệt về ngôn ngữ, điều kiện kinh tế và trình độ tiếp nhận thông tin khiến một phương thức tuyên truyền khó có thể phù hợp với tất cả địa bàn.
Đáng lưu ý, trong môi trường số, những thông tin sai lệch, nội dung xuyên tạc chính sách dân tộc, kích động chia rẽ cộng đồng, lừa đảo trực tuyến và lợi dụng sự thiếu hiểu biết pháp luật để trục lợi có thể lan truyền nhanh chóng. Vì vậy, phổ biến pháp luật cần gắn với trang bị kỹ năng nhận diện thông tin giả, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sử dụng mạng xã hội an toàn và chủ động phản bác những luận điệu sai trái bằng thông tin chính xác, có căn cứ.
Để nâng cao hiệu quả trong thời gian tới, Lào Cai cần chú trọng một số định hướng trọng tâm.
Trước hết, tiếp tục khảo sát nhu cầu tìm hiểu pháp luật theo từng nhóm dân cư, từng địa bàn; ưu tiên các nội dung liên quan trực tiếp đến quyền lợi của đồng bào như đất đai, chính sách hỗ trợ, bảo hiểm, giáo dục, y tế, hôn nhân, bình đẳng giới, phòng chống mua bán người, bảo vệ rừng và an ninh biên giới. Nội dung tuyên truyền cần được cập nhật kịp thời khi chính sách thay đổi, tránh tình trạng thông tin cũ gây hiểu nhầm hoặc ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân.
Thứ hai, nâng cao chất lượng đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên pháp luật, đặc biệt là lực lượng tại cơ sở. Cần tăng cường tập huấn kỹ năng truyền đạt, đối thoại, xử lý tình huống và ứng dụng công nghệ; đồng thời chú trọng bồi dưỡng những người có khả năng sử dụng tiếng dân tộc, am hiểu phong tục, tập quán. Việc đào tạo phải gắn với những tình huống cụ thể, giúp người làm công tác tuyên truyền không chỉ biết quy định mà còn có khả năng giải thích và hướng dẫn người dân thực hiện.
Thứ ba, phát triển các sản phẩm truyền thông pháp luật đa ngôn ngữ, ngắn gọn, trực quan, có thể sử dụng trên nhiều nền tảng. Những video ngắn, infographic, chương trình phát thanh cơ sở, tài liệu hỏi – đáp và tình huống pháp lý bằng tiếng dân tộc cần được đầu tư bài bản, bảo đảm chính xác về nội dung và phù hợp với văn hóa địa phương.
Thứ tư, gắn PBGDPL với giải quyết các vấn đề thực tiễn tại cơ sở. Tuyên truyền cần đi cùng tư vấn, trợ giúp pháp lý, hòa giải ở cơ sở và tiếp nhận, giải quyết kiến nghị của người dân. Khi một người dân được hướng dẫn hoàn thiện thủ tục đất đai, được giải thích quyền lợi khi thực hiện chính sách hỗ trợ hoặc được bảo vệ trước hành vi xâm hại, hiệu quả của công tác pháp luật sẽ được thể hiện cụ thể và có sức thuyết phục hơn nhiều so với những thông điệp tuyên truyền đơn thuần.
Cuối cùng, cần đổi mới phương thức đánh giá hiệu quả. Không nên chỉ căn cứ vào số cuộc tuyên truyền, số tài liệu phát hành hay số lượt người tham dự, mà cần quan tâm đến mức độ hiểu biết, khả năng vận dụng và sự thay đổi trong hành vi của người dân. Những địa bàn giảm vi phạm pháp luật, hạn chế tảo hôn, tranh chấp, vi phạm lâm luật và tệ nạn xã hội cần được nghiên cứu, tổng kết để nhân rộng mô hình phù hợp.
Xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật từ mỗi thôn, bản
Có thể thấy, năm 2026 đang tạo ra những chuyển động đáng chú ý trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tỉnh Lào Cai. Từ việc cụ thể hóa Đề án giai đoạn 2026–2035, tổ chức các hoạt động tuyên truyền quy mô lớn đến phát triển mô hình cộng đồng, ứng dụng công nghệ số và phát huy vai trò người có uy tín, tỉnh đang từng bước hình thành phương thức tiếp cận pháp luật đa dạng, linh hoạt và sát thực tiễn hơn.
Điều quan trọng nhất không phải là người dân được nghe bao nhiêu văn bản, tham dự bao nhiêu hội nghị, mà là họ hiểu được quyền lợi của mình, biết cách thực hiện nghĩa vụ, chủ động phòng tránh rủi ro và có khả năng sử dụng pháp luật để bảo vệ bản thân, gia đình, cộng đồng.
Đối với một tỉnh miền núi, biên giới có đông đồng bào dân tộc thiểu số như Lào Cai, mỗi thôn, bản trở thành một địa chỉ tiếp cận pháp luật, mỗi tuyên truyền viên trở thành một cầu nối chính sách và mỗi người dân hiểu, tin, tự giác chấp hành pháp luật chính là một nền tảng quan trọng của quản trị xã hội.
Đưa pháp luật đến gần hơn với đồng bào cũng chính là đưa cơ hội phát triển, sự bình đẳng và tinh thần thượng tôn pháp luật đến gần hơn với từng gia đình. Khi pháp luật thực sự bén rễ trong đời sống, đó sẽ là động lực quan trọng để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội và xây dựng Lào Cai phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn mới.
