Già hóa dân số đang diễn ra mạnh mẽ tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, tạo sức ép ngày càng lớn đối với hệ thống an sinh xã hội và quỹ hưu trí truyền thống. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đa dạng hóa các kênh bảo đảm thu nhập cho người lao động khi về già. Phát triển quỹ hưu trí bổ sung không chỉ góp phần nâng cao chất lượng an sinh xã hội mà còn tạo nguồn vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Việc ban hành Nghị định mới về bảo hiểm hưu trí bổ sung cùng định hướng sửa đổi chính sách thuế thu nhập cá nhân đang mở ra kỳ vọng lớn cho sự phát triển của thị trường quỹ hưu trí, hướng tới xây dựng hệ thống an sinh đa tầng và hiệu quả hơn.
Trong nền kinh tế thị trường hiện đại, quỹ hưu trí bổ sung ngày càng được xem là một công cụ an sinh quan trọng bên cạnh hệ thống bảo hiểm xã hội bắt buộc. Đây là hình thức tích lũy mang tính tự nguyện, giúp người lao động chủ động chuẩn bị nguồn tài chính cho giai đoạn nghỉ hưu, từ đó nâng cao khả năng bảo đảm cuộc sống khi tuổi cao sức yếu. Điều này mang ý nghĩa đối với từng cá nhân, quỹ hưu trí bổ sung góp phần giảm áp lực lên ngân sách nhà nước và hệ thống bảo hiểm xã hội trong dài hạn, đồng thời tạo thêm lựa chọn để hoàn thiện mạng lưới an sinh xã hội theo hướng đa tầng, bền vững và linh hoạt hơn.
Phát triển quỹ hưu trí bổ sung gắn liền với mục tiêu xây dựng hệ thống tài chính quốc gia ổn định, hiện đại và bền vững, trong đó dòng vốn dài hạn đóng vai trò là nền tảng quan trọng cho tăng trưởng kinh tế. Việc hoàn thiện thể chế, nâng cao nhận thức xã hội và phát triển thị trường tài chính theo hướng minh bạch sẽ tạo điều kiện để nguồn lực hưu trí được huy động và sử dụng hiệu quả, phục vụ mục tiêu phát triển bền vững trong dài hạn.
Trên thế giới, nhiều quốc gia đã coi quỹ hưu trí bổ sung là một trong những trụ cột quan trọng của hệ thống an sinh xã hội. Nguồn vốn được tích lũy từ các quỹ này không chỉ phục vụ mục tiêu bảo đảm thu nhập cho người dân khi về già mà còn trở thành dòng vốn dài hạn có giá trị đối với nền kinh tế. Tại Việt Nam, nhu cầu phát triển quỹ hưu trí bổ sung đang trở nên cấp thiết khi quá trình già hóa dân số diễn ra với tốc độ nhanh. Cùng với sự cải thiện về thu nhập và nhận thức tài chính của người dân, nhu cầu tích lũy cho tuổi nghỉ hưu ngày càng gia tăng. Nhằm tạo động lực cho lĩnh vực này, Chính phủ đã ban hành Nghị định 85/2026/NĐ-CP về bảo hiểm hưu trí bổ sung, thay thế Nghị định 88/2016/NĐ-CP sau gần một thập kỷ triển khai thí điểm. Quy định mới được xem là bước hoàn thiện quan trọng trong quá trình cụ thể hóa Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, đồng thời tạo hành lang pháp lý rõ ràng hơn cho việc phát triển trụ cột hưu trí bổ sung bên cạnh hệ thống bảo hiểm xã hội bắt buộc.
Việc phát triển hệ thống quỹ hưu trí bổ sung hiện nay không chỉ nhằm nâng cao chất lượng an sinh xã hội mà còn góp phần khơi thông nguồn lực cho tăng trưởng kinh tế bền vững. Thực tế cho thấy quy mô thị trường vẫn còn khá khiêm tốn so với tiềm năng và nhu cầu của nền kinh tế. Số liệu của Bộ Tài chính cho biết đến cuối năm 2025, cả nước mới có 4 doanh nghiệp được cấp phép quản lý quỹ hưu trí bổ sung gồm Dragon Capital Việt Nam, SSIAM, MB Capital và VCBF. Các đơn vị này đang quản lý 7 quỹ hưu trí bổ sung với tổng tài sản ròng hơn 2.206 tỷ đồng và gần 28.600 người tham gia, dù tăng hơn 42 lần so với 5 năm trước nhưng vẫn ở mức thấp nếu đặt trong tương quan với quy mô lực lượng lao động và nhu cầu vốn dài hạn của nền kinh tế.
Hệ thống quỹ hưu trí bổ sung tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn sơ khai. Quy mô tài sản còn nhỏ, độ bao phủ hạn chế và chưa trở thành một kênh tích lũy tài chính phổ biến đối với người lao động. Sau gần 10 năm triển khai, số lượng người tham gia mới chỉ hơn 28.000 người cho thấy cả doanh nghiệp và người lao động vẫn còn khá thận trọng với mô hình này. Việc người lao động hiện chủ yếu tham gia thông qua doanh nghiệp khiến phạm vi tiếp cận còn hạn chế, trong khi mô hình này mới tập trung ở nhóm doanh nghiệp có điều kiện tài chính tốt. Bên cạnh những hạn chế về quy mô, sự phát triển chậm của quỹ hưu trí bổ sung còn xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Nhận thức của doanh nghiệp và người lao động về lợi ích lâu dài của hình thức tích lũy này vẫn chưa đầy đủ; các chính sách ưu đãi và khuyến khích chưa thực sự tạo sức hút mạnh mẽ; thị trường tài chính cùng các sản phẩm đầu tư dài hạn chưa phát triển tương xứng với nhu cầu. Đáng chú ý, tâm lý ưu tiên các kênh đầu tư ngắn hạn vẫn còn phổ biến, khiến nguồn vốn tích lũy dài hạn cho nền kinh tế chưa được hình thành ở quy mô đủ lớn.
Dù vậy, các chuyên gia cho rằng tiềm năng phát triển của quỹ hưu trí bổ sung tại Việt Nam vẫn rất rộng mở. Ý nghĩa của mô hình này không chỉ dừng lại ở việc đa dạng hóa hệ thống an sinh xã hội mà còn góp phần hình thành lớp nhà đầu tư tổ chức dài hạn cho thị trường vốn. Trong bối cảnh hệ thống ngân hàng vẫn đang đảm nhận phần lớn nhu cầu cung ứng vốn trung và dài hạn của nền kinh tế, sự phát triển của các quỹ hưu trí sẽ giúp cân bằng hơn cấu trúc thị trường tài chính.
Không chỉ mang ý nghĩa hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội, sự phát triển của quỹ hưu trí bổ sung còn tạo ra nhiều lợi ích thiết thực đối với người lao động, doanh nghiệp và toàn bộ nền kinh tế. Đối với người lao động, đây là công cụ giúp gia tăng khả năng bảo đảm tài chính sau khi nghỉ hưu, tạo thêm nguồn thu nhập bên cạnh lương hưu cơ bản, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống khi về già và giảm nguy cơ phụ thuộc vào sự hỗ trợ của gia đình. Đối với doanh nghiệp, việc tham gia và xây dựng các chương trình hưu trí bổ sung không chỉ thể hiện trách nhiệm xã hội đối với người lao động mà còn trở thành công cụ quản trị nhân sự hiệu quả. Chính sách phúc lợi dài hạn giúp nâng cao sức hấp dẫn của doanh nghiệp trên thị trường lao động, hỗ trợ thu hút và giữ chân nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời góp phần xây dựng môi trường làm việc ổn định, gắn kết và phát triển bền vững. Khi người lao động có thêm sự bảo đảm về tương lai, doanh nghiệp cũng có điều kiện nâng cao năng suất và hiệu quả hoạt động trong dài hạn.
Ở tầm vĩ mô, quỹ hưu trí bổ sung có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành nguồn vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế. Dòng vốn này có thể trở thành nguồn lực quan trọng hỗ trợ phát triển thị trường chứng khoán, thị trường vốn và các dự án đầu tư kinh tế - xã hội quy mô lớn. Trong bối cảnh hệ thống ngân hàng vẫn đang gánh phần lớn nhu cầu vốn trung và dài hạn, sự phát triển của các quỹ hưu trí sẽ góp phần đa dạng hóa nguồn cung vốn, giảm sự phụ thuộc vào các nguồn vốn ngắn hạn và nâng cao tính bền vững của hệ thống tài chính quốc gia.
Nhận thức được tiềm năng đó, Nghị định 85/2026/NĐ-CP được nhiều chuyên gia đánh giá là bước chuyển quan trọng trong quá trình phát triển thị trường hưu trí bổ sung tại Việt Nam. Những quy định mới cho thấy cơ quan quản lý đang từng bước tiếp cận theo hướng thị trường hóa nhiều hơn đối với mô hình quỹ hưu trí bổ sung. Thay vì áp dụng cơ chế bảo đảm mức chi trả tối thiểu như đề xuất trước đây, chính sách mới tập trung vào yêu cầu minh bạch thông tin, công khai rủi ro và bảo vệ quyền lợi người tham gia. Các doanh nghiệp quản lý quỹ, đại lý và đơn vị tư vấn không được giới thiệu sản phẩm theo cách gây nhầm lẫn với chế độ hưu trí của Nhà nước hoặc bảo hiểm nhân thọ thương mại, qua đó hạn chế nguy cơ người dân hiểu sai về bản chất và mức độ rủi ro của sản phẩm đầu tư. Việc cho phép quỹ xem xét đầu tư vào trái phiếu niêm yết được xếp hạng tín nhiệm bởi các tổ chức độc lập thay vì áp đặt những điều kiện quá chặt chẽ như trước được kỳ vọng sẽ mở rộng cơ hội đầu tư, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và tăng sức hấp dẫn đối với các nhà quản lý quỹ.
Rào cản lớn nhất hiện nay vẫn nằm ở chính sách khuyến khích và niềm tin của nhà đầu tư. Theo quy định hiện hành, khoản đóng góp vào quỹ hưu trí tự nguyện chỉ được khấu trừ khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập cá nhân trong mức 1 triệu đồng mỗi tháng. Sau nhiều năm áp dụng, mức ưu đãi này dần trở nên kém hấp dẫn trong bối cảnh thu nhập và chi phí sinh hoạt không ngừng tăng lên. Việc Bộ Tài chính đề xuất nâng mức được khấu trừ lên 3 triệu đồng mỗi tháng trong dự thảo sửa đổi chính sách thuế thu nhập cá nhân được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực để người lao động chủ động tích lũy cho tuổi già, đồng thời giảm áp lực an sinh xã hội trong tương lai.
Thực tế cho thấy sự phát triển của quỹ hưu trí bổ sung vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Bên cạnh những hạn chế về chính sách ưu đãi, nhận thức của người lao động về nhu cầu tích lũy dài hạn cho tuổi hưu còn chưa cao, trong khi nhiều doanh nghiệp vẫn chưa xem đây là một công cụ quản trị nhân sự mang tính chiến lược. Mặt khác, thị trường tài chính Việt Nam vẫn thiếu các sản phẩm đầu tư dài hạn đa dạng, an toàn và hiệu quả; quy mô thị trường vốn cũng chưa đủ chiều sâu để hấp thụ lượng vốn lớn từ các quỹ hưu trí trong tương lai. Để đánh thức nguồn vốn hưu trí bổ sung và biến tiềm năng thành động lực phát triển thực sự, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, khung pháp lý cần tiếp tục được rà soát, hoàn thiện theo hướng minh bạch, ổn định và tạo điều kiện thuận lợi cho các quỹ hoạt động. Cùng với đó, các chính sách ưu đãi thuế cần được thiết kế đủ sức hấp dẫn nhằm khuyến khích cả doanh nghiệp và người lao động tham gia. Công tác truyền thông và giáo dục tài chính cũng cần được đẩy mạnh để hình thành thói quen tiết kiệm dài hạn, đặc biệt trong lực lượng lao động trẻ. Về lâu dài, việc phát triển thị trường vốn theo hướng hiện đại, đa dạng hóa các sản phẩm đầu tư và nâng cao tính minh bạch của thị trường tài chính sẽ là nền tảng quan trọng để dòng vốn hưu trí được vận hành an toàn, hiệu quả và bền vững.
Phát triển quỹ hưu trí bổ sung là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh già hóa dân số ngày càng rõ nét và nhu cầu bảo đảm an sinh xã hội không ngừng gia tăng. Đây không chỉ là giải pháp giúp người lao động nâng cao chất lượng cuộc sống khi về già, chủ động xây dựng nền tảng tài chính bền vững cho tương lai, mà còn góp phần hình thành nguồn vốn dài hạn quan trọng phục vụ phát triển kinh tế. Với sự hoàn thiện đồng bộ về chính sách, nâng cao nhận thức xã hội và phát triển thị trường tài chính theo hướng hiện đại, dòng vốn hưu trí bổ sung được kỳ vọng sẽ được khơi thông mạnh mẽ, tạo thêm động lực cho tăng trưởng bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế./.
Nguyễn Phương Anh
