Đổi mới bắt đầu từ tư duy
Trong nhận thức phổ biến, đổi mới sáng tạo thường gắn với phòng thí nghiệm, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, doanh nghiệp khởi nghiệp hay những công nghệ tiên tiến. Tuy nhiên, từ thực tiễn phát triển cho thấy, trước khi có một sản phẩm mới luôn cần một cách tiếp cận mới.
Tại Ngày hội Đổi mới sáng tạo Quốc gia 2026, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh, điểm khởi đầu của đổi mới sáng tạo chính là tư duy đổi mới - khả năng nhìn một vấn đề quen thuộc bằng góc nhìn khác, đặt câu hỏi đối với những điều tưởng như đã trở thành hiển nhiên và tìm cách biến ý tưởng thành giá trị thực tiễn.
Nếu tư duy lối mòn thường bắt đầu bằng suy nghĩ “trước nay vẫn làm như vậy”, “chưa có tiền lệ” hoặc “chờ đủ điều kiện”, thì tư duy đổi mới đặt ra những câu hỏi mang tính hành động: Có cách nào tốt hơn? Cần tạo thêm điều kiện gì? Có thể bắt đầu từ đâu?
Sự thay đổi tưởng như đơn giản trong cách đặt câu hỏi lại có ý nghĩa lớn đối với một nền kinh tế đang chuyển từ mô hình dựa nhiều vào nguồn lực sang mô hình dựa trên tri thức, năng suất và năng lực công nghệ.
Từ ý tưởng đến sản phẩm là một hành trình dài
Một trong những bài học đáng chú ý được chia sẻ tại Ngày hội đến từ câu chuyện của Awake Drive - một start-up phát triển giải pháp phát hiện sớm tình trạng buồn ngủ của tài xế bằng cách kết hợp công nghệ sóng não và trí tuệ nhân tạo.
Bắt đầu từ một vấn đề rất thực tế, nhóm phát triển đã lựa chọn hướng đi công nghệ tương đối khó, phải liên tục thử nghiệm, xử lý dữ liệu và hoàn thiện thiết bị. Thực tế triển khai cho thấy giữa một ý tưởng có tiềm năng và một sản phẩm có thể đứng vững trên thị trường tồn tại nhiều khoảng cách: khoảng cách về kỹ thuật, kiểm định, độ tin cậy, thị trường cũng như năng lực vận hành doanh nghiệp.
Việc Awake Drive dừng hoạt động vào đầu năm 2026 vì thế không chỉ được nhìn dưới góc độ thất bại của một start-up, mà còn cho thấy những điểm nghẽn mà nhiều doanh nghiệp công nghệ trẻ có thể gặp phải. Đó là thiếu môi trường thử nghiệm, thiếu khách hàng đầu tiên, khó tiếp cận hạ tầng kiểm định và phải đồng thời giải quyết hàng loạt vấn đề về pháp lý, tài chính, kế toán, thuế.
Bài học đặt ra là đổi mới sáng tạo không kết thúc khi có ý tưởng. Năng lực quan trọng hơn là khả năng đi tiếp sau ý tưởng: xác định đúng nhu cầu người sử dụng, nhanh chóng tạo ra phiên bản thử nghiệm, kiểm chứng bằng thực tế và kết nối với đối tác ngay từ sớm.
Không để công nghệ dừng lại trong phòng thí nghiệm
Câu chuyện của ngành bán dẫn cũng đặt ra yêu cầu tương tự. Một thiết kế chip hoàn tất chưa đồng nghĩa với việc công nghệ đã tạo ra giá trị kinh tế. Sau quá trình thiết kế còn nhiều công đoạn từ chế tạo, đóng gói, kiểm thử, tích hợp, hoàn thiện phần mềm đến vận hành thực tế và chinh phục khách hàng.
Bởi vậy, năng lực đổi mới trong lĩnh vực bán dẫn không nên chỉ được đánh giá qua số lượng thiết kế hay số dự án hoàn tất một công đoạn kỹ thuật. Điều quan trọng hơn là có bao nhiêu sản phẩm thực tế sử dụng công nghệ do người Việt Nam tham gia phát triển, bao nhiêu kỹ sư làm chủ được chuỗi công việc và có bao nhiêu khách hàng tiếp tục đặt hàng.
Cách nhìn này cũng gợi mở yêu cầu đối với chính sách phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Nếu hỗ trợ chỉ dừng ở nghiên cứu, ý tưởng hoặc đầu tư ban đầu thì chưa đủ. Hệ sinh thái phải bao phủ cả quá trình thử nghiệm, kiểm định, hoàn thiện sản phẩm, thương mại hóa và mở rộng thị trường.
Theo các ý kiến tại Ngày hội, người trẻ có ý tưởng cần được kết nối với chuyên gia; nhóm nghiên cứu có công nghệ cần gặp doanh nghiệp; doanh nghiệp có sản phẩm mới cần được tiếp cận môi trường thử nghiệm và thị trường. Cùng với đó là hạ tầng dùng chung, cơ chế thử nghiệm phù hợp và những “khách hàng đầu tiên” sẵn sàng đồng hành.
Từ nền tảng sản xuất đến năng lực tạo giá trị
Một nội dung đáng chú ý khác là yêu cầu nâng cao giá trị mà Việt Nam tạo ra trong chuỗi công nghệ toàn cầu.
Kinh nghiệm được chia sẻ từ Singapore cho thấy một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hiệu quả không thể hình thành từ một chương trình riêng lẻ. Nhân lực, nguồn vốn, cơ chế hỗ trợ, nghiên cứu và doanh nghiệp phải được kết nối thành một hành trình liên tục từ phòng nghiên cứu đến thị trường. Nguồn lực công có thể đóng vai trò chất xúc tác để giảm rủi ro ban đầu, qua đó thu hút thêm đầu tư và nguồn lực nghiên cứu, phát triển từ khu vực tư nhân.
Đối với Việt Nam, yêu cầu này càng có ý nghĩa trong bối cảnh nền kinh tế đã hình thành năng lực sản xuất công nghệ cao nhưng cần tiếp tục nâng tỷ lệ giá trị được tạo ra trong nước.
Từ góc nhìn của Samsung Việt Nam, chặng đường tiếp theo cần có nhiều kỹ sư Việt Nam hơn tham gia vào các hoạt động nghiên cứu và phát triển cốt lõi; nhiều doanh nghiệp trong nước hơn làm chủ dữ liệu, quy trình và tiêu chuẩn. Đây là hướng đi giúp chuyển từ lợi thế về năng lực sản xuất sang năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ và tạo ra giá trị cao hơn.
Đổi mới sáng tạo, vì vậy, không nên được hiểu đơn thuần là tạo ra một công nghệ hay một sản phẩm mới. Đó là quá trình liên tục đặt câu hỏi, thử nghiệm, chấp nhận khả năng thất bại, kết nối nguồn lực và đưa kết quả vào cuộc sống.
Một quốc gia đổi mới sáng tạo cần những cá nhân dám nghĩ khác, nhưng đồng thời cần một hệ sinh thái đủ năng lực để những ý tưởng đó không dừng lại trên giấy. Điều này đòi hỏi các cơ quan quản lý tiếp tục đổi mới cách đặt hàng, tài trợ, đánh giá và hỗ trợ ứng dụng kết quả nghiên cứu; các trường đại học, viện nghiên cứu tăng kết nối với doanh nghiệp; doanh nghiệp chủ động đầu tư cho nhân lực và nghiên cứu.
Khi câu hỏi mới được khuyến khích, thử nghiệm được tạo điều kiện và kết quả được đo bằng giá trị thực tế, đổi mới sáng tạo mới thực sự trở thành động lực của tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia.
